| _version_ | 1866901071015706624 |
|---|---|
| author | Dimitrios Phitos Theophanis Constantinidis Georgia Kamari |
| author_facet | Dimitrios Phitos Theophanis Constantinidis Georgia Kamari |
| contents | <p><i>Alkanna sartoriana</i> Boiss. & Heldr.</p><p>Boraginaceae</p><p><b>Κινδυνεύον (ΕΝ)</b></p><p><i>Alkanna sartoriana</i> Boiss. & Heldr. in Boissier, Diagn. Pl. Orient. ser. 2, 3: 134 (1856).</p><p><b>Τύποç</b>: [Ελλά (Pe), Πελοπόννησο, Νομός Αργολίδο] "in arenosis ad vias inter Naupliam et Porto Tolon Graeciae rara", <i>Heldreich 1721</i> (Ολότυπο: G-BOIS. Ισότυποs: W).</p><p><b>Περιγραφή:</b> Πολυετές είδος με αρκετά έρποντα έως ανορθωμένα στελέχη μήκους έως 80 cm, διακλαδιζόμενα σε όλο το μήκος τους ή μόνο στο ανώτερο τμήμα του. Τρίχωμα σε βλαστού, φύλλα και κάλυκα αποτελούμενο από λίγες μακρέ, σκληρές τρίχες με διευρυμένη βάση, βραχύτερες αδενώδεις τρίχες και ισομήκεις ή ακόμη βραχύτερε, μη αδενώδεις τρίχε. Φύλλα βάσης σε ρόδακα, επιμήκη-αντιλογχοειδή, έμμισχα, ακέραια ή με λίγες αβαθείς εγκολπώσεις και κυματοειδή κράσπεδα, διαστάσεων 5-12 x 0,7-1,7 cm, συχνά μη διατηρούμενα κατά την ανθοφορία. Φύλλα βλαστού μικρότερου μεγέθου, επιμήκηαντιλογχοειδή, συνήθως πλατύτερα στο ανώτερο 1/3 του, αμβλέα, 7-28 x 2-10 mm. Tαξιανθία επιμηκυνόμενη κατά την καρποφορία, με 10-45 ή περισσότερα άνθη. Βράκτια περίπου ίσα ή μακρύτερα του κάλυκα, στενώς ωοειδή έως γραμμοειδή, αμβλέα, ποδίσκος κάλυκα 1-3 mm. Kάλυκας 6-7 mm κατά την ανθοφορία, έως 9,5 mm κατά την καρποφορία, σωλήνας ±2,5 mm, λοβοί επιμήκεις έως τριγωνικοί, σχεδόν οξείς στην απόληξη, με ιδιαίτερα πυκνό τρίχωμα στα κράσπεδα και τη μεσαία νεύρωση. Στεφάνη λεία, λευκή με κίτρινο φάρυγγα, σπανιότερα ελαφρώς ρόδινη με ιώδη φάρυγγα, υποκίτρινη έως ιώδης κατά την ξήρανση, μήκους ±10 mm και διαμέτρου ±10 mm, με σχεδόν αποστρογγυλωμένους λοβούς 4-5 mm. Καρπίδια υποκάστανα, με μικρό στύπο και οριζόντιο έως καμπτόμενο ράμφο, με ακανόνιστα φυμάτια, συχνά συγκεντρωμένα σε μικρές ομάδες ή σχηματίζοντα σειρέ.</p><p><b>Χρωμοσωματικόç αριθμόç:</b> Άγνωστο.</p><p><b>Περίοδοç ανθοφορίαç:</b> Από τις αρχές Απριλίου μέχρι τα μέσα Μαϊου, με το μέγιστο της ανθοφορίας να παρατηρείται κατά το δεύτερο ήμισυ του Απριλίου.</p><p><b>Γεωγραφική εξάπλωση:</b> Ενδημικό είδος της Πελοποννήσου. Όλες οι παλαιότερες αναφορές και σύγχρονες συλλογές προέρχονται από εκτάσεις μεταξύ της πόλης του Ναυπλίου και του λιμανιού του Τολού στο Νομό Αργολίδος με λίγου, μικρού, διάσπαρτους υποπληθυσμού.</p><p>Αναφορές από την αμμώδη ακτή του χωριού Στούπα της Μεσσηνίας (Tan & al. 2005) έχουν προσφάτως θεωρηθεί ως το διακριτό είδος <i>Alkanna chrysanthiana</i> Kit Tan (Tan & Petrova 2009).</p><p><b>Βιότοποç:</b> Παλαιότερες πληροφορίες ανέφεραν ότι η <i>Alkanna sartoriana</i> φύεται σε περιοχές με ψαμμιτικό ή αμμώδες υπόστρωμα, κοντά σε ακτές (Vassiliades 1996, Tan & Iatroú 2001, Tan & al. 2005). Ωστόσο, o πρώτος συγγραφέα, σε πρόσφατες επισκέψεις στην περιοχή ανάμεσα στο Τολό και το Ναύπλιο, τεκμηρίωσε τουλάχιστον έξι υποπληθυσμούς του είδου, όπου τα φυτά φύονταν σε λοφώδεις εκτάσεις μικρής ή μέτριας κλίση, οι οποίες απέχουν 2 km ή περισσότερο από την πλησιέστερη ακτή. Οι υποπληθυσμοί αυτοί εντοπίζονται σε υψόμετρο 30-170 m, σε μαργαϊκό ή ασβεστολιθικό έδαφος που σχηματίζει λεπτό στρώμα πάνω σε σερπεντινικό μητρικό υπόστρωμα. Το άτομα μπορεί να φύονται σε πρανή επαρχιακών οδών ή αγροτικών δρόμων, στα κράσπεδα διαμορφωμένων αναβαθμίδων στις πλαγιές λόφων, σε χωμάτινα πρανή, σε επίπεδες πετρώδεις εκτάσεις με αραιά φρύγανα και θαμνώνε. Σε ορισμένες από τις περιοχές έχουν ήδη δημιουργηθεί ελαιώνες ή πορτοκαλεώνε, περιορίζοντας τον αρχικό βιότοπο του είδους σε πολύ μικρή έκταση. Δύο υποπληθυσμοί βρίσκονται σε αραιή, πρόσφατα καμένη ή αποψιλωμένη μακία βλάστηση, ενώ δεν παρατηρούνται άτομα σε γειτονικές θέσεις με πυκνούς και υψηλούς θάμνου.</p><p><b>Ταξινομικά σχόλια:</b> H <i>Alkanna sartoriana</i> είναι ένα σπάνιο είδο, το οποίο συλλέχθηκε στην Αργολίδα αρχικά από τον Heldreich στα μέσα του 19ου αιώνα και στη συνέχεια από τους Spruner, Haussknecht και Zuccarini, στην ίδια περιοχή. Για πολλές δεκαετίες δεν είχε παρατηρηθεί ξανά, μέχρι την επανεύρεσή του (Vassiliades 1996).</p><p>Σύμφωνα με τον Rechinger (1965), η <i>A. sartoriana</i> είναι ένα ευδιάκριτο είδος που δεν συγχέεται με άλλα ευρωπαϊκά είδη του γένου, εξαιτίας των φύλλων της βάση, τα οποία είναι πλατύτερα στο ανώτερο τμήμα τους και έχουν κυματοειδή κράσπεδα με αβαθείς εγκολπώσει, της λευκής στεφάνης και των μικρών καρπιδίων που φέρουν φυμάτια συχνά συγκεντρωμένα σε μικρές ομάδες ή σχηματίζοντα σειρέ. Εντούτοι, επιτόπιες παρατηρήσεις σε αρκετούς υποπληθυσμούς έδειξαν ότι υπάρχει ένα μικρό ποσοστό ατόμων, των οποίων η στεφάνη σε μεμονωμένα άνθη ή σε ολόκληρες ταξιανθίες φέρει μια αχνή ρόδινη απόχρωση που γίνεται βαθύτερη προς το κέντρο, ενώ η βάση μπορεί να εμφανίζει έντονο ιώδες χρώμα. Σε αυτά τα φυτά η στεφάνη χρωματίζεται έντονα ιώδης κατά την ξήρανση.</p><p>Η πιθανότητα υβριδισμού με κάποιο άλλο είδος με κυανοϊώδη στεφάνη δεν υποστηρίζεται, διότι αφενός δεν βρέθηκαν άλλα είδη <i>Alkanna</i> στoυς βιοτόπους της <i>A. sartoriana</i> (ούτε το ευρείας εξάπλωσης <i>Alkanna tinctoria</i> (L.) Tausch), αλλά, κυρίω, διότι δεν παρατηρήθηκε οποιαδήποτε άλλη μορφολογική διαφοροποίηση των φυτών με ρόδινη ή ιώδη στεφάνη.</p><p>Η συγγενική <i>Alkanna chrysanthiana</i> διαφέρει ελαφρώς από την <i>A. sartoriana</i>, κυρίως στην φυματιώδη εσωτερική επιφάνεια της στεφάνης και τη μεγαλύτερη διάμετρο του άνθου.</p><p><b>Κατάσταση πληθυσμών:</b> Oι υποπληθυσμοί της <i>Alkanna sartoriana</i> είναι ιδιαίτερα μικροί και ασυνεχεί. Πολλοί από αυτούς βρίσκονται σήμερα σε περιοχές με έντονη ανθρώπινη δραστηριότητα, περιορισμένοι στα κράσπεδα καλλιεργημένων εκτάσεων ή σε θέσεις που προορίζονται για άμεση τουριστική ή οικιστική αξιοποίηση.</p><p>Ο μικρός υποπληθυσμός κοντά στην παραλία του Τολού αριθμούσε περίπου 10 άτομα το 1996 (Vassiliades 1996), όμως δεν έγινε κατορθωτό να επανευρεθεί το 2008 και το 2009, κατά τη διάρκεια 3 επισκέψεων.</p><p>Ένας μικρός υποπληθυσμό, μεταξύ του χωριού Ασίνη και του αντίστοιχου αρχαιολογικού χώρου, αριθμεί 30-35 άτομα, τα περισσότερα ενήλικα. Η επιβίωση του υποπληθυσμού στο άμεσο μέλλον εξαρτάται από τις καλλιεργητικές φροντίδες που θα δεχθεί ο ελαιώνας που συνυπάρχει στην περιοχή.</p><p>Περίπου 15 άτομα βρέθηκαν μέσα στο χωριό Αγία Παρασκευή, σε μικρού ύψους πρανές του δρόμου. Ο συγκεκριμένος βιότοπος εκτείνεται σε πολύ στενή λωρίδα 15 m, στα κράσπεδα περιφραγμένου ελαιώνα, απέναντι από σύγχρονη κατοικία. Ο δρόμος στη θέση του υποπληθυσμού είναι ιδιαίτερα στενός και μια πιθανή μελλοντική διάνοιξή του θα καταστρέψει πλήρως τα φυτά. Δύο έως πέντε ακόμη άτομα εντοπίζονται σε απόσταση περίπου 1 km από το χωριό, προς τη Μονή Μεταμόρφωσης του Σωτήρο, στα όρια πορτοκαλεώνα. Απειλούνται άμεσα από πιθανές καλλιεργητικές φροντίδες των οπορωφόρων δέντρων.</p><p>Στην περιοχή Κουφή, ΒΑ. του Τολού, καταμετρήθηκαν 15 άτομα. Ο λόφος που φιλοξενεί τον υποπληθυσμό είναι ιδιόκτητος και έχει υποστεί προσφάτως εκτεταμένες χωματουργικές εργασίε, οι οποίες σχετίζονται με τη διαμόρφωσή του σε οικόπεδα προς πώληση.</p><p>Ο υποπληθυσμός πάνω από τον περιφερειακό δρόμο του Τολού αριθμεί περί τα 100 άτομα και είναι από τους μεγαλύτερους που βρέθηκαν. Η περιοχή είναι ιδιόκτητη, βρίσκεται στα όρια του οικισμού και γειτνιάζει με μακία βλάστηση. Εκτείνεται σε έκταση 2 περίπου στρεμμάτων και έχει πρόσφατα αποψιλωθεί από τη ξυλώδη βλάστηση για να μετατραπεί σε οικόπεδο. Φαίνεται ότι η απομάκρυνση της θαμνώδους βλάστησης και η ήπια επιφανειακή διατάραξη ευνόησε τη φύτρωση των σπερμάτων του είδου, με αποτέλεσμα να παρατηρηθούν αρκετά νεαρά άτομα στην περιοχή, ενώ δεν υπάρχουν φυτά στη γειτονική πυκνή μακία. Η επιβίωση του συγκεκριμένου υποπληθυσμού είναι συνυφασμένη με τη μελλοντική τύχη του οικοπέδου.</p><p>Ο πλέον απομακρυσμένος από ανθρώπινες δραστηριότητες υποπληθυσμός της <i>A. sartoriana</i> εντοπίσθηκε κοντά στο παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου της Μονής Μεταμόρφωσης του Σωτήρο. Αριθμεί περίπου 100 άτομα, αρκετά από τα οποία είναι νεαρά.</p><p>Η περιοχή φαίνεται να είναι δημόσια και μακριά από τις ζώνες ανοικοδόμηση. Εντούτοι, τα φυτά εντοπίζονται σε μία μικρή λωρίδα εδάφους 40 x 10 m, παράλληλα με έναν αγροτικό δρόμο που διανοίχθηκε πρόσφατα. Εκτός της συγκεκριμένης λωρίδας παρατηρήθηκαν ελάχιστα φυτά, ενώ δεν εντοπίσθηκαν άτομα στη γειτονική πυκνή μακία, ούτε στο βραχώδες ασβεστολιθικό σύστημα που εκτείνεται προς την κορυφή του λόφου. Ο συγκεκριμένος υποπληθυσμός φύεται σε αραιή μακία βλάστηση, η οποία καταστράφηκε από πρόσφατη πυρκαγιά και επανακάμπτει. Τουλάχιστον ορισμένα άτομα του είδους επιβίωσαν από τη φωτιά και δημιούργησαν σημαντικό αριθμό νεαρών φυτών, ίσως εξαιτίας του παροδικά μειωμένου ανταγωνισμού με άλλα φυτικά είδη.</p><p>Πιθανολογούμε ότι ο συνολικός πληθυσμός των ενηλίκων φυτών της <i>Αlkanna sartoriana</i> είναι μικρότερος των 1.500 ατόμων.</p><p><b>Κίνδυνοι και χαρακτηρισμόç κατηγορίαç απειλήç:</b> Οι σημαντικότεροι κίνδυνοι που απειλούν την <i>Alkanna sartoriana</i> σχετίζονται με την καταστροφή των βιοτόπων τη. Οι περιοχές εμφάνισης του είδους έχουν περιορισθεί σημαντικά, συγκριτικά με το παρελθόν, εξαιτίας των εντατικών καλλιεργειών, της οικιστικής ανάπτυξης και της τουριστικής αξιοποίηση. Ως αποτέλεσμα, το είδος σήμερα περιορίζεται σε στενές λωρίδες ακαλλιέργητης γης ή σε χαμηλούς λόφους που γειτνιάζουν με το οδικό δίκτυο, στα κράσπεδα καλλιεργειών ή σε θέσεις που προορίζονται για μελλοντική αξιοποίηση. Καλλιεργητικές φροντίδε, όπως η εκρίζωση και η απομάκρυνση των ζιζανίων και η χρήση χημικών ζιζανιοκτόνων, μπορεί να καταστρέψουν ορισμένους υποπληθυσμούς σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Με τον ίδιο τρόπο, οι υποπληθυσμοί που βρίσκονται εντός ή στα όρια οικιστικών ζωνών μπορεί να εξαφανισθούν ταχύτατα. Εντούτοι, είναι πιθανό να υπάρχουν περισσότεροι υποπληθυσμοί στην ευρύτερη περιοχή της Α. Πελοποννήσου, μακρύτερα από τα μέχρι σήμερα γνωστά όρια εξάπλωσης του είδου.</p><p>Εξαιτίας του πολύ μικρού μεγέθους των γνωστών υποπληθυσμών, του ασταθούς βιοτόπου που καταλαμβάνουν, των καταστροφικών ενεργειών και μεταβολών που παρατηρούνται στις περιοχές εξάπλωσής τους και απειλούν την ομαλή διατήρηση των υφιστάμενων αποικιών, εντάσσουμε την <i>Α. sartoriana</i> στην κατηγορία των Κινδυνευόντων (ΕΝ), σύμφωνα με τα κριτήρια B1a,c(i,ii,iv)+2a,c(ii,iv) και C2a(i),b της IUCN (2001).</p><p><b>Μέτρα προστασίαç:</b> H επιβίωση του είδους <i>in situ</i> σχετίζεται άμεσα με την προστασία των βιοτόπων του. Μικροί θύλακες ακαλλιέργητων εδαφών, χαμηλών λόφων ή ψαμμιτικών και αμμωδών θέσεων, καθώς και παρυφές καλλιεργουμένων εκτάσεων κοντά στις γνωστές περιοχές εξάπλωσης του είδους θα πρέπει να διερευνηθούν προσεκτικά ώστε να πραγματοποιηθεί πληρέστερη καταγραφή των υποπληθυσμών του. Επιπλέον, οι γνωστοί υποπληθυσμοί θα πρέπει να προστατευθούν από καταστροφικές ενέργειες όπως η ισοπέδωση του εδάφου, η επιχωμάτωση, η χρήση ζιζανιοκτόνων και η καταστροφή της βλάστηση. Η ενημέρωση των τοπικών φορέων, συνεταιρισμών και ιδιοκτητών της περιοχής θα μπορούσε να συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση των κινδύνων που αντιμετωπίζει το είδο.</p><p>Ορισμένοι από τους υποπληθυσμούς θα μπορούσαν να προστατευθούν <i>in situ</i>. Η πολιτεία ή η δημοτική αρχή θα μπορούσε να αγοράσει μικρές εκτάσεις που φιλοξενούν πληθυσμούς του είδου, να τις περιφράξει και να τις προστατεύσει. Επιπλέον, οι περιοχές αυτές θα μπορούσαν να διαμορφωθούν κατάλληλα και να φιλοξενήσουν άλλα τοπικά ενδημικά φυτικά είδη, ώστε να δώσουν την ευκαιρία για τη δημιουργία μικρών βοτανικών κήπων. Με αυτό τον τρόπο, οι περιοχές θα μπορούσαν να λειτουργήσουν αφενός ως θύλακες προστασίας του είδου, ενώ αφετέρου θα μπορούσαν να αυξήσουν την επισκεψιμότητα από εκδρομείς περιβαλλοντικών οργανώσεων, σχολείων, βοτανικών ομάδων, φοιτητών και απλών πολιτών, με τα αντίστοιχα οφέλη για την ευρύτερη περιοχή.</p><p>Δεν υπάρχουν στοιχεία για την βιολογία και τον τρόπο καλλιέργειας της <i>Alkanna sartoriana</i>. Τα σπέρματα, που αποτελούν το μέσον διασποράς του είδου, πέφτουν στο έδαφος σε μεγάλους αριθμού, αλλά τα νεαρά άτομα που βρέθηκαν ήταν περιορισμένα. Χρειάζεται εμπεριστατωμένη μελέτη των ιδανικών συνθηκών φύτρωσης των σπερμάτων και του πολλαπλασιασμού των φυτών ώστε να υποστηριχθεί η <i>ex situ</i> καλλιέργεια του είδους και η πιθανή επανεγκατάσταση ατόμων στο φυσικό τους περιβάλλον. Η καλλιέργεια σε Bοτανικούς Kήπους κρίνεται απαραίτητη και θα συμβάλει στην μελλοντική επιβίωση του είδου.</p><p><b>Ελευθέριοç Καλπουτζάκηç & Θεοφάνηç Κωνσταντινίδηç</b></p> |
| format | Recurso digital |
| id | zenodo_https___doi_org_10_5281_zenodo_18856205 |
| institution | Zenodo |
| language | |
| publishDate | 2009 |
| publisher | Zenodo |
| record_format | zenodo |
| spellingShingle | Alkanna sartoriana Boiss. & Heldr. Dimitrios Phitos Theophanis Constantinidis Georgia Kamari Biodiversity Taxonomy Plantae Tracheophyta Magnoliopsida Boraginales Boraginaceae Alkanna Alkanna sartoriana <p><i>Alkanna sartoriana</i> Boiss. & Heldr.</p><p>Boraginaceae</p><p><b>Κινδυνεύον (ΕΝ)</b></p><p><i>Alkanna sartoriana</i> Boiss. & Heldr. in Boissier, Diagn. Pl. Orient. ser. 2, 3: 134 (1856).</p><p><b>Τύποç</b>: [Ελλά (Pe), Πελοπόννησο, Νομός Αργολίδο] "in arenosis ad vias inter Naupliam et Porto Tolon Graeciae rara", <i>Heldreich 1721</i> (Ολότυπο: G-BOIS. Ισότυποs: W).</p><p><b>Περιγραφή:</b> Πολυετές είδος με αρκετά έρποντα έως ανορθωμένα στελέχη μήκους έως 80 cm, διακλαδιζόμενα σε όλο το μήκος τους ή μόνο στο ανώτερο τμήμα του. Τρίχωμα σε βλαστού, φύλλα και κάλυκα αποτελούμενο από λίγες μακρέ, σκληρές τρίχες με διευρυμένη βάση, βραχύτερες αδενώδεις τρίχες και ισομήκεις ή ακόμη βραχύτερε, μη αδενώδεις τρίχε. Φύλλα βάσης σε ρόδακα, επιμήκη-αντιλογχοειδή, έμμισχα, ακέραια ή με λίγες αβαθείς εγκολπώσεις και κυματοειδή κράσπεδα, διαστάσεων 5-12 x 0,7-1,7 cm, συχνά μη διατηρούμενα κατά την ανθοφορία. Φύλλα βλαστού μικρότερου μεγέθου, επιμήκηαντιλογχοειδή, συνήθως πλατύτερα στο ανώτερο 1/3 του, αμβλέα, 7-28 x 2-10 mm. Tαξιανθία επιμηκυνόμενη κατά την καρποφορία, με 10-45 ή περισσότερα άνθη. Βράκτια περίπου ίσα ή μακρύτερα του κάλυκα, στενώς ωοειδή έως γραμμοειδή, αμβλέα, ποδίσκος κάλυκα 1-3 mm. Kάλυκας 6-7 mm κατά την ανθοφορία, έως 9,5 mm κατά την καρποφορία, σωλήνας ±2,5 mm, λοβοί επιμήκεις έως τριγωνικοί, σχεδόν οξείς στην απόληξη, με ιδιαίτερα πυκνό τρίχωμα στα κράσπεδα και τη μεσαία νεύρωση. Στεφάνη λεία, λευκή με κίτρινο φάρυγγα, σπανιότερα ελαφρώς ρόδινη με ιώδη φάρυγγα, υποκίτρινη έως ιώδης κατά την ξήρανση, μήκους ±10 mm και διαμέτρου ±10 mm, με σχεδόν αποστρογγυλωμένους λοβούς 4-5 mm. Καρπίδια υποκάστανα, με μικρό στύπο και οριζόντιο έως καμπτόμενο ράμφο, με ακανόνιστα φυμάτια, συχνά συγκεντρωμένα σε μικρές ομάδες ή σχηματίζοντα σειρέ.</p><p><b>Χρωμοσωματικόç αριθμόç:</b> Άγνωστο.</p><p><b>Περίοδοç ανθοφορίαç:</b> Από τις αρχές Απριλίου μέχρι τα μέσα Μαϊου, με το μέγιστο της ανθοφορίας να παρατηρείται κατά το δεύτερο ήμισυ του Απριλίου.</p><p><b>Γεωγραφική εξάπλωση:</b> Ενδημικό είδος της Πελοποννήσου. Όλες οι παλαιότερες αναφορές και σύγχρονες συλλογές προέρχονται από εκτάσεις μεταξύ της πόλης του Ναυπλίου και του λιμανιού του Τολού στο Νομό Αργολίδος με λίγου, μικρού, διάσπαρτους υποπληθυσμού.</p><p>Αναφορές από την αμμώδη ακτή του χωριού Στούπα της Μεσσηνίας (Tan & al. 2005) έχουν προσφάτως θεωρηθεί ως το διακριτό είδος <i>Alkanna chrysanthiana</i> Kit Tan (Tan & Petrova 2009).</p><p><b>Βιότοποç:</b> Παλαιότερες πληροφορίες ανέφεραν ότι η <i>Alkanna sartoriana</i> φύεται σε περιοχές με ψαμμιτικό ή αμμώδες υπόστρωμα, κοντά σε ακτές (Vassiliades 1996, Tan & Iatroú 2001, Tan & al. 2005). Ωστόσο, o πρώτος συγγραφέα, σε πρόσφατες επισκέψεις στην περιοχή ανάμεσα στο Τολό και το Ναύπλιο, τεκμηρίωσε τουλάχιστον έξι υποπληθυσμούς του είδου, όπου τα φυτά φύονταν σε λοφώδεις εκτάσεις μικρής ή μέτριας κλίση, οι οποίες απέχουν 2 km ή περισσότερο από την πλησιέστερη ακτή. Οι υποπληθυσμοί αυτοί εντοπίζονται σε υψόμετρο 30-170 m, σε μαργαϊκό ή ασβεστολιθικό έδαφος που σχηματίζει λεπτό στρώμα πάνω σε σερπεντινικό μητρικό υπόστρωμα. Το άτομα μπορεί να φύονται σε πρανή επαρχιακών οδών ή αγροτικών δρόμων, στα κράσπεδα διαμορφωμένων αναβαθμίδων στις πλαγιές λόφων, σε χωμάτινα πρανή, σε επίπεδες πετρώδεις εκτάσεις με αραιά φρύγανα και θαμνώνε. Σε ορισμένες από τις περιοχές έχουν ήδη δημιουργηθεί ελαιώνες ή πορτοκαλεώνε, περιορίζοντας τον αρχικό βιότοπο του είδους σε πολύ μικρή έκταση. Δύο υποπληθυσμοί βρίσκονται σε αραιή, πρόσφατα καμένη ή αποψιλωμένη μακία βλάστηση, ενώ δεν παρατηρούνται άτομα σε γειτονικές θέσεις με πυκνούς και υψηλούς θάμνου.</p><p><b>Ταξινομικά σχόλια:</b> H <i>Alkanna sartoriana</i> είναι ένα σπάνιο είδο, το οποίο συλλέχθηκε στην Αργολίδα αρχικά από τον Heldreich στα μέσα του 19ου αιώνα και στη συνέχεια από τους Spruner, Haussknecht και Zuccarini, στην ίδια περιοχή. Για πολλές δεκαετίες δεν είχε παρατηρηθεί ξανά, μέχρι την επανεύρεσή του (Vassiliades 1996).</p><p>Σύμφωνα με τον Rechinger (1965), η <i>A. sartoriana</i> είναι ένα ευδιάκριτο είδος που δεν συγχέεται με άλλα ευρωπαϊκά είδη του γένου, εξαιτίας των φύλλων της βάση, τα οποία είναι πλατύτερα στο ανώτερο τμήμα τους και έχουν κυματοειδή κράσπεδα με αβαθείς εγκολπώσει, της λευκής στεφάνης και των μικρών καρπιδίων που φέρουν φυμάτια συχνά συγκεντρωμένα σε μικρές ομάδες ή σχηματίζοντα σειρέ. Εντούτοι, επιτόπιες παρατηρήσεις σε αρκετούς υποπληθυσμούς έδειξαν ότι υπάρχει ένα μικρό ποσοστό ατόμων, των οποίων η στεφάνη σε μεμονωμένα άνθη ή σε ολόκληρες ταξιανθίες φέρει μια αχνή ρόδινη απόχρωση που γίνεται βαθύτερη προς το κέντρο, ενώ η βάση μπορεί να εμφανίζει έντονο ιώδες χρώμα. Σε αυτά τα φυτά η στεφάνη χρωματίζεται έντονα ιώδης κατά την ξήρανση.</p><p>Η πιθανότητα υβριδισμού με κάποιο άλλο είδος με κυανοϊώδη στεφάνη δεν υποστηρίζεται, διότι αφενός δεν βρέθηκαν άλλα είδη <i>Alkanna</i> στoυς βιοτόπους της <i>A. sartoriana</i> (ούτε το ευρείας εξάπλωσης <i>Alkanna tinctoria</i> (L.) Tausch), αλλά, κυρίω, διότι δεν παρατηρήθηκε οποιαδήποτε άλλη μορφολογική διαφοροποίηση των φυτών με ρόδινη ή ιώδη στεφάνη.</p><p>Η συγγενική <i>Alkanna chrysanthiana</i> διαφέρει ελαφρώς από την <i>A. sartoriana</i>, κυρίως στην φυματιώδη εσωτερική επιφάνεια της στεφάνης και τη μεγαλύτερη διάμετρο του άνθου.</p><p><b>Κατάσταση πληθυσμών:</b> Oι υποπληθυσμοί της <i>Alkanna sartoriana</i> είναι ιδιαίτερα μικροί και ασυνεχεί. Πολλοί από αυτούς βρίσκονται σήμερα σε περιοχές με έντονη ανθρώπινη δραστηριότητα, περιορισμένοι στα κράσπεδα καλλιεργημένων εκτάσεων ή σε θέσεις που προορίζονται για άμεση τουριστική ή οικιστική αξιοποίηση.</p><p>Ο μικρός υποπληθυσμός κοντά στην παραλία του Τολού αριθμούσε περίπου 10 άτομα το 1996 (Vassiliades 1996), όμως δεν έγινε κατορθωτό να επανευρεθεί το 2008 και το 2009, κατά τη διάρκεια 3 επισκέψεων.</p><p>Ένας μικρός υποπληθυσμό, μεταξύ του χωριού Ασίνη και του αντίστοιχου αρχαιολογικού χώρου, αριθμεί 30-35 άτομα, τα περισσότερα ενήλικα. Η επιβίωση του υποπληθυσμού στο άμεσο μέλλον εξαρτάται από τις καλλιεργητικές φροντίδες που θα δεχθεί ο ελαιώνας που συνυπάρχει στην περιοχή.</p><p>Περίπου 15 άτομα βρέθηκαν μέσα στο χωριό Αγία Παρασκευή, σε μικρού ύψους πρανές του δρόμου. Ο συγκεκριμένος βιότοπος εκτείνεται σε πολύ στενή λωρίδα 15 m, στα κράσπεδα περιφραγμένου ελαιώνα, απέναντι από σύγχρονη κατοικία. Ο δρόμος στη θέση του υποπληθυσμού είναι ιδιαίτερα στενός και μια πιθανή μελλοντική διάνοιξή του θα καταστρέψει πλήρως τα φυτά. Δύο έως πέντε ακόμη άτομα εντοπίζονται σε απόσταση περίπου 1 km από το χωριό, προς τη Μονή Μεταμόρφωσης του Σωτήρο, στα όρια πορτοκαλεώνα. Απειλούνται άμεσα από πιθανές καλλιεργητικές φροντίδες των οπορωφόρων δέντρων.</p><p>Στην περιοχή Κουφή, ΒΑ. του Τολού, καταμετρήθηκαν 15 άτομα. Ο λόφος που φιλοξενεί τον υποπληθυσμό είναι ιδιόκτητος και έχει υποστεί προσφάτως εκτεταμένες χωματουργικές εργασίε, οι οποίες σχετίζονται με τη διαμόρφωσή του σε οικόπεδα προς πώληση.</p><p>Ο υποπληθυσμός πάνω από τον περιφερειακό δρόμο του Τολού αριθμεί περί τα 100 άτομα και είναι από τους μεγαλύτερους που βρέθηκαν. Η περιοχή είναι ιδιόκτητη, βρίσκεται στα όρια του οικισμού και γειτνιάζει με μακία βλάστηση. Εκτείνεται σε έκταση 2 περίπου στρεμμάτων και έχει πρόσφατα αποψιλωθεί από τη ξυλώδη βλάστηση για να μετατραπεί σε οικόπεδο. Φαίνεται ότι η απομάκρυνση της θαμνώδους βλάστησης και η ήπια επιφανειακή διατάραξη ευνόησε τη φύτρωση των σπερμάτων του είδου, με αποτέλεσμα να παρατηρηθούν αρκετά νεαρά άτομα στην περιοχή, ενώ δεν υπάρχουν φυτά στη γειτονική πυκνή μακία. Η επιβίωση του συγκεκριμένου υποπληθυσμού είναι συνυφασμένη με τη μελλοντική τύχη του οικοπέδου.</p><p>Ο πλέον απομακρυσμένος από ανθρώπινες δραστηριότητες υποπληθυσμός της <i>A. sartoriana</i> εντοπίσθηκε κοντά στο παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου της Μονής Μεταμόρφωσης του Σωτήρο. Αριθμεί περίπου 100 άτομα, αρκετά από τα οποία είναι νεαρά.</p><p>Η περιοχή φαίνεται να είναι δημόσια και μακριά από τις ζώνες ανοικοδόμηση. Εντούτοι, τα φυτά εντοπίζονται σε μία μικρή λωρίδα εδάφους 40 x 10 m, παράλληλα με έναν αγροτικό δρόμο που διανοίχθηκε πρόσφατα. Εκτός της συγκεκριμένης λωρίδας παρατηρήθηκαν ελάχιστα φυτά, ενώ δεν εντοπίσθηκαν άτομα στη γειτονική πυκνή μακία, ούτε στο βραχώδες ασβεστολιθικό σύστημα που εκτείνεται προς την κορυφή του λόφου. Ο συγκεκριμένος υποπληθυσμός φύεται σε αραιή μακία βλάστηση, η οποία καταστράφηκε από πρόσφατη πυρκαγιά και επανακάμπτει. Τουλάχιστον ορισμένα άτομα του είδους επιβίωσαν από τη φωτιά και δημιούργησαν σημαντικό αριθμό νεαρών φυτών, ίσως εξαιτίας του παροδικά μειωμένου ανταγωνισμού με άλλα φυτικά είδη.</p><p>Πιθανολογούμε ότι ο συνολικός πληθυσμός των ενηλίκων φυτών της <i>Αlkanna sartoriana</i> είναι μικρότερος των 1.500 ατόμων.</p><p><b>Κίνδυνοι και χαρακτηρισμόç κατηγορίαç απειλήç:</b> Οι σημαντικότεροι κίνδυνοι που απειλούν την <i>Alkanna sartoriana</i> σχετίζονται με την καταστροφή των βιοτόπων τη. Οι περιοχές εμφάνισης του είδους έχουν περιορισθεί σημαντικά, συγκριτικά με το παρελθόν, εξαιτίας των εντατικών καλλιεργειών, της οικιστικής ανάπτυξης και της τουριστικής αξιοποίηση. Ως αποτέλεσμα, το είδος σήμερα περιορίζεται σε στενές λωρίδες ακαλλιέργητης γης ή σε χαμηλούς λόφους που γειτνιάζουν με το οδικό δίκτυο, στα κράσπεδα καλλιεργειών ή σε θέσεις που προορίζονται για μελλοντική αξιοποίηση. Καλλιεργητικές φροντίδε, όπως η εκρίζωση και η απομάκρυνση των ζιζανίων και η χρήση χημικών ζιζανιοκτόνων, μπορεί να καταστρέψουν ορισμένους υποπληθυσμούς σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Με τον ίδιο τρόπο, οι υποπληθυσμοί που βρίσκονται εντός ή στα όρια οικιστικών ζωνών μπορεί να εξαφανισθούν ταχύτατα. Εντούτοι, είναι πιθανό να υπάρχουν περισσότεροι υποπληθυσμοί στην ευρύτερη περιοχή της Α. Πελοποννήσου, μακρύτερα από τα μέχρι σήμερα γνωστά όρια εξάπλωσης του είδου.</p><p>Εξαιτίας του πολύ μικρού μεγέθους των γνωστών υποπληθυσμών, του ασταθούς βιοτόπου που καταλαμβάνουν, των καταστροφικών ενεργειών και μεταβολών που παρατηρούνται στις περιοχές εξάπλωσής τους και απειλούν την ομαλή διατήρηση των υφιστάμενων αποικιών, εντάσσουμε την <i>Α. sartoriana</i> στην κατηγορία των Κινδυνευόντων (ΕΝ), σύμφωνα με τα κριτήρια B1a,c(i,ii,iv)+2a,c(ii,iv) και C2a(i),b της IUCN (2001).</p><p><b>Μέτρα προστασίαç:</b> H επιβίωση του είδους <i>in situ</i> σχετίζεται άμεσα με την προστασία των βιοτόπων του. Μικροί θύλακες ακαλλιέργητων εδαφών, χαμηλών λόφων ή ψαμμιτικών και αμμωδών θέσεων, καθώς και παρυφές καλλιεργουμένων εκτάσεων κοντά στις γνωστές περιοχές εξάπλωσης του είδους θα πρέπει να διερευνηθούν προσεκτικά ώστε να πραγματοποιηθεί πληρέστερη καταγραφή των υποπληθυσμών του. Επιπλέον, οι γνωστοί υποπληθυσμοί θα πρέπει να προστατευθούν από καταστροφικές ενέργειες όπως η ισοπέδωση του εδάφου, η επιχωμάτωση, η χρήση ζιζανιοκτόνων και η καταστροφή της βλάστηση. Η ενημέρωση των τοπικών φορέων, συνεταιρισμών και ιδιοκτητών της περιοχής θα μπορούσε να συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση των κινδύνων που αντιμετωπίζει το είδο.</p><p>Ορισμένοι από τους υποπληθυσμούς θα μπορούσαν να προστατευθούν <i>in situ</i>. Η πολιτεία ή η δημοτική αρχή θα μπορούσε να αγοράσει μικρές εκτάσεις που φιλοξενούν πληθυσμούς του είδου, να τις περιφράξει και να τις προστατεύσει. Επιπλέον, οι περιοχές αυτές θα μπορούσαν να διαμορφωθούν κατάλληλα και να φιλοξενήσουν άλλα τοπικά ενδημικά φυτικά είδη, ώστε να δώσουν την ευκαιρία για τη δημιουργία μικρών βοτανικών κήπων. Με αυτό τον τρόπο, οι περιοχές θα μπορούσαν να λειτουργήσουν αφενός ως θύλακες προστασίας του είδου, ενώ αφετέρου θα μπορούσαν να αυξήσουν την επισκεψιμότητα από εκδρομείς περιβαλλοντικών οργανώσεων, σχολείων, βοτανικών ομάδων, φοιτητών και απλών πολιτών, με τα αντίστοιχα οφέλη για την ευρύτερη περιοχή.</p><p>Δεν υπάρχουν στοιχεία για την βιολογία και τον τρόπο καλλιέργειας της <i>Alkanna sartoriana</i>. Τα σπέρματα, που αποτελούν το μέσον διασποράς του είδου, πέφτουν στο έδαφος σε μεγάλους αριθμού, αλλά τα νεαρά άτομα που βρέθηκαν ήταν περιορισμένα. Χρειάζεται εμπεριστατωμένη μελέτη των ιδανικών συνθηκών φύτρωσης των σπερμάτων και του πολλαπλασιασμού των φυτών ώστε να υποστηριχθεί η <i>ex situ</i> καλλιέργεια του είδους και η πιθανή επανεγκατάσταση ατόμων στο φυσικό τους περιβάλλον. Η καλλιέργεια σε Bοτανικούς Kήπους κρίνεται απαραίτητη και θα συμβάλει στην μελλοντική επιβίωση του είδου.</p><p><b>Ελευθέριοç Καλπουτζάκηç & Θεοφάνηç Κωνσταντινίδηç</b></p> |
| title | Alkanna sartoriana Boiss. & Heldr. |
| topic | Biodiversity Taxonomy Plantae Tracheophyta Magnoliopsida Boraginales Boraginaceae Alkanna Alkanna sartoriana |
| url | https://doi.org/10.5281/zenodo.18856205 |