| _version_ | 1866901717503705088 |
|---|---|
| author | ಡಾ. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಜಿ. ಎಂ. |
| author_facet | ಡಾ. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಜಿ. ಎಂ. |
| contents | <h2>ಸಾರಸಂಕ್ಷೇಪ </h2> <p>ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದ, ಐದು ಶತಮಾನಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಭವ್ಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಹಾಗೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಲಾಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಗೀತ (ಸಂಗೀತ), ನೃತ್ಯ, ವಾಚಿಕ (ಸಾಹಿತ್ಯ) ಮತ್ತು ಚಿತ್ರ (ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ) ಕಲೆಗಳ ಅದ್ಭುತ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿರುವ ಈ ಕಲೆಯು, ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿರದೆ, ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ನಡುವಿನ ಜೀವಂತ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಶೋಧನಾ ವರದಿಯು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಗಳಾದ ಭಾಗವತಿಕೆ, ಹಿಮ್ಮೇಳ, ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಹತ್ವ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಸಾಂಕೇತಿಕತೆಯನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ.</p> <p>ಜಾನಪದ ಕಲೆಯೆಂಬ ಸರಳ ಹಣೆಪಟ್ಟಿಯಿದ್ದರೂ, ಯಕ್ಷಗಾನದೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಂಶಗಳು, ರಾಗ-ತಾಳಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆ ಹಾಗೂ ಚತುರ್ವಿಧ ಅಭಿನಯಗಳ (ಆಂಗಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಆಹಾರ್ಯ, ಸಾತ್ವಿಕ) ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಸುದೀರ್ಘವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಕರಾವಳಿಯ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಭಜನೆಗಳಾದ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬಡಗುತಿಟ್ಟು ಶೈಲಿಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು, ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಪ್ರವೇಶದಿಂದಾಗಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೀಪಾಲಂಕಾರ) ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪಲ್ಲಟಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.</p> <p>ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಪಲ್ಲಟಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿರುವ ಈ ಕಲೆಯು ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥಾವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸಾವಯವ ಕೃಷಿಯಂತಹ ಸಮಕಾಲೀನ ಆಶಯಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ, ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (Deep Learning/AI) ಬಳಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಿರೀಟಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ವಿನೂತನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಹಾಗೂ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ತೀವ್ರತರವಾದ ವೃತ್ತಿಜನ್ಯ ಶ್ರವಣದೋಷದ (Music-Induced Hearing Loss - MIHL) ತರಹದ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಈ ವರದಿಯು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡೇ ಸಮಕಾಲೀನ ಸವಾಲುಗಳಿಗೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅನನ್ಯ ದ್ವಂದ್ವ-ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವುದು ಈ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಸಾರವಾಗಿದೆ.</p> <h2>ಮುಖ್ಯ ಪದಗಳು:ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತಿಕೆ, ಹಿಮ್ಮೇಳ, ವೇಷಭೂಷಣ, ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ, ತಾಳಮದ್ದಲೆ, ಆಹಾರ್‌ಯ ಅಭಿನಯ, ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ, ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಶ್ರವಣ ದೋಷ.</h2> <h2>1.ಪೀಠಿಕೆ</h2> <p>ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಉಡುಪಿ, ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ, ಕಾಸರಗೋಡು, ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಆರಾಧನಾ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಪದ ಕಲೆಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ವಿಕಾಸದ ಫಲವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಲಾಪ್ರಕಾರವೇ ಯಕ್ಷಗಾನ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಯಾಗಿರದೆ, ಆ ಭಾಗದ ಜನರ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದುಕಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಟ, ಬಯಲಾಟ, ಕೇಳಿಕೆ, ದಶಾವತಾರ, ಮೂಡಲಪಾಯ ಮತ್ತು ಪಡುವಲಪಾಯ ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕಲಾಪ್ರಕಾರವು, ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ೧೫-೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ವೈಷ್ಣವ ಭಕ್ತಿ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರಂಗರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.</p> <p>ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅಕ್ಷರಶಃ ಅರ್ಥ ಯಕ್ಷರ ಗಾನ (ಅರೆ-ದೇವತೆಗಳ ಅಥವಾ ದೈವಿಕ ಜೀವಿಗಳ ಹಾಡು) ಎಂಬುದಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ನಡುವಿನ ದೈವಿಕ ಸಂವಹನದ ಅದ್ಭುತ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಲೆಯ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ಜೈನ ಪುರಾಣಗಳ ಕಥೆಗಳನ್ನು ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರವ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಉಣಬಡಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಕೇವಲ ಕಥೆ ಹೇಳುವುದಷ್ಟೇ ಇದರ ಗುರಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮ, ನೀತಿ, ತಾತ್ವಿಕ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತುವ ಪ್ರಬಲ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಇದು ಬಳಕೆಯಾಯಿತು.</p> <p>ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವಾಗ ಅದರ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎರಡು ಭಿನ್ನ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ- </p> <p>೧. ಆಟ ಅಥವಾ ಬಯಲಾಟ - ಇದು ತೆರೆದ ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣದ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು, ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕುಣಿತ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಹಿಮ್ಮೇಳ-ಮುಂಬೇಳಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಇದು ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ರಸದೌತಣ ನೀಡುವ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯ.</p> <p>೨. ಬೈಠಕ್ ಅಥವಾ ತಾಳಮದ್ದಲೆ - ಇದು ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಕೇವಲ ವಾಚಿಕ ಅಭಿನಯ (ಮಾತುಗಾರಿಕೆ) ಮತ್ತು ಹಿಮ್ಮೇಳದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುವ ಪ್ರವಚನ ಮಾದರಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಇದನ್ನು ಕಲೆಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ಆಯಾಮವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.</p> <p>ಯಾವುದೇ ದೃಶ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮದ ಶಕ್ತಿ ಅಡಗಿರುವುದು ಅದರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ತಂತ್ರದಲ್ಲಿ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಈ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹಿಮ್ಮೇಳ (ಭಾಗವತಿಕೆ, ಚಂಡೆ, ಮದ್ದಲೆ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಸಂಗೀತದ ಹಿನ್ನೆಲೆ) ಮತ್ತು ಮುಂಬೇಳ (ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ನಟರ ವೇಷಭೂಷಣ, ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಂಗಿಕ-ವಾಚಿಕ ಅಭಿನಯ) ಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಬಲ ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ.</p> <p>ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಸಂಶೋಧನಾ ವರದಿಯ ಅಗತ್ಯವೇಕೆಂದರೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕೇವಲ ಜಾನಪದ ಕಲೆ ಎಂಬ ಸರಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದೊಳಗೆ ಬಂಧಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇದೆ. ಇದು ಅದರ ಒಳಗಿರುವ ಅಗಾಧವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆ, ರಾಗ-ತಾಳಗಳ ನಿಖರವಾದ ಗಣಿತ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲೆಯ ರೂಪ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅರಿಯಲು, ಹಿಮ್ಮೇಳದ ನಾದ-ಲಯಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣತೆ, ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ, ಮತ್ತು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಕಾಲಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕಲೆಯು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಮರುರೂಪಿಸಿಕೊಂಡ ಬಗೆಯನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಳವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ತುರ್ತು ಜರೂರತ್ತಿದೆ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಈ ವರದಿಯು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ, ತಾಂತ್ರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಸವಾಲುಗಳ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.</p> <h2>2. ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ</h2> <p>ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗೆಗಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕಳೆದ ಏಳು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿವೆ. ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕಲೆಗೆ, ಬೌದ್ಧಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಕೀರ್ತಿ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವ ವಿವಿಧ ಮಜಲುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಲೇಖಕರು ಮಂಡಿಸಿರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸುತ್ತದೆ.</p> <h3>2.1 ಡಾ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂಶೋಧನಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕಾದ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣಾಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿಡಬೇಕಾದ ಹೆಸರು ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪುರಸ್ಕೃತ ಡಾ. ಕೋಟ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರದ್ದು. ೧೯೫೭ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ ಕೃತಿಯು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕುರಿತಾದ ಮೊದಲ ಅತ್ಯಂತ ಸಮಗ್ರ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕೃತ ಸಂಶೋಧನಾ ಗ್ರಂಥವೆಂದು ನಿರ್ವಿವಾದವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಾರಂತರು ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಉಗಮ, ವೇಷಭೂಷಣ, ಕುಣಿತ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಂಗ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರು.</p> <p>ಕಾರಂತರ ಅಧ್ಯಯನವು ಕೇವಲ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿರದೆ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿತ್ತು. ಕಲೆಯು ತನ್ನ ಪಾರಂಪರಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಶೈಲಿಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂದು ಅವರು ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರಾದರೂ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಭಿರುಚಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕೆಲವು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಮೂರು ಗಂಟೆಗಳಿಗೆ ಇಳಿಸಿದ್ದು, ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ವಾದ್ಯಗಳಾದ ಪಿಟೀಲು ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಕ್ಸೋಫೋನ್‌ಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿದ್ದು, ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ನ ನಾಟಕಗಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿಸಿದ್ದು ಕಾರಂತರ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಪುರುಷರೇ ಸ್ತ್ರೀ ವೇಷಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗವನ್ನು ತೆರೆದುಕೊಟ್ಟ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಕಾರಂತರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಕಾರಂತರ ಅಧ್ಯಯನವು ಬಡಗುತಿಟ್ಟು ಶೈಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ ಗ್ರಂಥವು ಈ ಕಲೆಯ ಕುರಿತಾದ ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.</p> <h3>2.2 ಡಾ. ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿಯವರ ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ವಿಮರ್ಶೆ</h3> <p>ಕಾರಂತರ ನಂತರ, ಯಕ್ಷಗಾನ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ನಿಜವಾದ ತಾತ್ವಿಕ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ತಾರ್ಕಿಕ ಆಯಾಮವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರೆಂದರೆ ಡಾ. ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿ. ಸ್ವತಃ ಕರಾವಳಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಥಧಾರಿಯಾಗಿರುವ (ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ವಾಗ್ಮಿ) ಜೋಶಿಯವರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಒಡನಾಟ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮೇಳೈಸಿದವರು. ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳಾದ ಕೇದಗೆ, ಮುಡಿ, ಜಾಗರ, ಪ್ರಸ್ತುತ, ಯಕ್ಷಗಾನ ಸ್ಥಿತಿ-ಗತಿ ಮತ್ತು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಕೋಶ (೧೯೯೪) ಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಪಠ್ಯಗಳಾಗಿವೆ.</p> <p>ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಕೋಶವು ಈ ಕಲೆಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಬ್ದಗಳ (Technical vocabulary) ಮೊದಲ ಸಮಗ್ರ ನಿಘಂಟಾಗಿದ್ದು, ಭಾಷಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ದಾಖಲೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಅತಿಮುಖ್ಯ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಡಾ. ಜೋಶಿಯವರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ರೂಪ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವಿನ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, "ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಲಿಖಿತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಕಲೆಯ ಪ್ರಯೋಗವೇ ನಿಜವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರಂಪರೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಆಡುವುದಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಕಲೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದರ್ಶನವೂ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗವೇ ಆಗುತ್ತದೆ". ದ್ರೋಣ, ಭೀಷ್ಮ, ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವನಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಔಚಿತ್ಯಪೂರ್ಣವಾದ ಉಡುಗೆ-ತೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವಲ್ಲಿನ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಜಾಗರ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನವು ಒಂದು ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕೆ ವಾಸ್ತವವಾದಿ ನಾಟಕಗಳ ಅಳತೆಗೋಲನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವುದು ತಪ್ಪು ಎನ್ನುವುದು ಅವರ ವಾದ.</p> <h3>2.3 ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಕೇತಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು</h3> <p>ಮಾರ್ತಾ ಆಷ್ಟನ್ (Martha Ashton) ಅವರ ೧೯೭೨ರ ಪಿಎಚ್.ಡಿ. ಮಹಾಪ್ರಬಂಧ "Yakshagana Badagatittu Bayalata: A South Indian Dance Drama" ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಜಿ. ಆರ್. ಬಾಪಟ್ (G. R. Bapat) ಅವರ Semiotics of Yakshagana (೧೯೯೮) ಕೃತಿಯು, ವೇಷಭೂಷಣಗಳು, ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಚಲನೆಗಳು ಹೇಗೆ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂಜ್ಞಾಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದೆ. ಶ್ವೆಟ್ಲಾನಾ ರಿಝಕೋವಾ (Svetlana Ryzhakova) ಅವರಂತಹ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮತ್ತು ಭೂತಕೋಲದಂತಹ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು, ಅವುಗಳ ಪಠ್ಯಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಧಾರಿತವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.</p> <h3>2.4 ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಹೊಸ ಹಾದಿ</h3> <p>ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಕೇವಲ ಕಲಾ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (Artificial Intelligence) ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಗಳೂ ಈ ಕಲೆಯ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅನಂತ ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಜೀವ್ ಕುಲಕರ್ಣಿ (೨೦೨೪) ಅವರ ಅಧ್ಯಯನವು, ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷಭೂಷಣಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಿರೀಟಗಳನ್ನು (ಕೇಸರಿತಟ್ಟಿ, ಕೋಲು ಕಿರೀಟ, ಪಕ್ಡಿ) ಗುರುತಿಸಲು YOLO v5 ಮತ್ತು Three-Tier CNN ನಂತಹ ಡೀಪ್ ಲರ್ನಿಂಗ್ (Deep Learning) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿ ಶೇ. ೮೫ ರಿಂದ ೯೬ ರಷ್ಟು ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಪಾತ್ರಗಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ.</p> <p>ವೈದ್ಯಕೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರವಣ ದೋಷದ (Music-Induced Hearing Loss - MIHL) ಕುರಿತಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕಳವಳಕಾರಿ ವಾಸ್ತವಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಿವೆ. ೧೩೯ ಕಲಾವಿದರ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಆಡಿಯೋಮೆಟ್ರಿ (Audiometry) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರವಣ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿರುವ ಜಾಗೃತಿಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು (KAP - Knowledge, Attitude, Practice) ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿವೆ.</p> <h3>2.5 ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಭಿನ್ನತೆ</h3> <p>ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಯಾಮವನ್ನು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕೇವಲ ವೇಷಭೂಷಣ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ) ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಆದರೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಹಿಂದಿನ ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ತಾತ್ವಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಇಂದಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ದತ್ತಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಜಾನಪದೀಯತೆಯ ಮುಖಾಮುಖಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಆಧುನಿಕತೆಯ ಒತ್ತಡಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ಮೇಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ತರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಯತ್ನ ಇದಾಗಿದೆ.</p> <h2>3. ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ </h2> <p>ಈ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನವು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಒಟ್ಟು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಈ ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು (Objectives) ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ:</p> <p>೧. ಹಿಮ್ಮೇಳ ಮತ್ತು ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯ ಮರುಮೌಲ್ಯಮಾಪನ: ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಿಮ್ಮೇಳವು ಕೇವಲ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿನ ಯಕ್ಷಗಾನಿ ಸಂಗೀತದ ರಾಗ, ತಾಳ, ಮತ್ತು ಮಟ್ಟುಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಭಾಗವತನು ರಂಗದ ಸೂತ್ರಧಾರನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಬಗೆಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು. ೨. ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಯ ಸಾಂಕೇತಿಕತೆಯ (Semiotics) ಶೋಧನೆ: ಯಕ್ಷಗಾನದ ಆಹಾರ್ಯ ಅಭಿನಯವು ಪಾತ್ರಗಳ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು (ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸಿಕ, ತಾಮಸಿಕ) ಹೇಗೆ ದೃಶ್ಯೀಕರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬಣ್ಣಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಕಿರೀಟಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅರಿಯುವುದು. ೩. ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಕಲೆಯ ರೂಪ (Form) ಮತ್ತು ವಸ್ತು (Content) ಗಳ ನಡುವಿನ ತಾತ್ವಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಹಾಗೂ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಜಾನಪದ ಆಚರಣೆಗಳು ಹೇಗೆ ಬೆರೆತಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವುದು. ೪. ಸಮಕಾಲೀನ ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪಲ್ಲಟಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆ: ಆಧುನಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಅಳವಡಿಕೆ (ಉದಾ: ಪರಿಸರ ಪ್ರಜ್ಞೆ), ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವ (AI ಮತ್ತು ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ), ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಶಬ್ದ ಮಾಲಿನ್ಯದಿಂದ ಕಲಾವಿದರ ಮೇಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಶಾರೀರಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು (MIHL) ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು.</p> <h2>4. ಮುಖ್ಯ ವಿವೇಚನೆ</h2> <p>ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಯ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಯಾಗಿರದೆ, ಮಾನವನ ಸೌಂದರ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆ, ಭಕ್ತಿ, ತರ್ಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕತೆಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಜಾಲವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಭಾಗವು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿವಿಧ ಮಜಲುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.</p> <h3>4.1 ಜಾನಪದೀಯತೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯ ಮುಖಾಮುಖಿ</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಜಾನಪದ ಕಲೆ (Folk Art) ಎಂದು ಸರಳವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸುವುದು ಜನಪ್ರಿಯ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ, ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧಕರು ಇದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೊಂದು ಶುದ್ಧ ಜಾನಪದ ಕಲೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲೆಯೂ (Classical Art) ಅಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಇದು ಅರೆ-ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (Semi-classical) ಕಲೆ ಅಥವಾ ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯ ಅದ್ಭುತ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.</p> <p>ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಪ್ರೌಢಿಮೆ: ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿರುವ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಅನೇಕ ನಿಯಮಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿವೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಾಹಿತ್ಯವು (ಪ್ರಸಂಗ) ಕೇವಲ ಜನಪದರ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬಂದ ಸರಳ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲ. ಅವು ವೃತ್ತ, ಕಂದ, ಷಟ್ಪದಿ, ದ್ವಿಪದಿ, ಚೂರ್ಣಿಕೆ, ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕಗಳಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೌಢ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾವ್ಯಗಳು. ಇಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಛಂದೋಬದ್ಧ ರಚನೆಗಳು ಶುದ್ಧ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ರಂಗಮಂಟಪದ ನಿಯಮಗಳು, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿಯ ಪೂರ್ವ ರಂಗ (ಸಭಾಲಕ್ಷಣ), ಮತ್ತು ಚತುರ್ವಿಧ ಅಭಿನಯಗಳ (ಆಂಗಿಕ-ದೇಹದ ಚಲನೆ, ವಾಚಿಕ-ಮಾತು, ಆಹಾರ್ಯ-ವೇಷಭೂಷಣ, ಸಾತ್ವಿಕ-ಭಾವಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿ) ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಬಳಕೆಯು ಇದರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ನೃತ್ಯವು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಚಾರಿ ಮತ್ತು ಮಂಡಲ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೋಲುವ ಅನೇಕ ನೃತ್ಯಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಮುದ್ಯತಾ ಮತ್ತು ಡಾ. ಕೆ. ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಚತುರ್ವಿಧ ಅಭಿನಯಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದು, ಈ ಕಲೆಯ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ದೈವಿಕ ಪಾತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದೆ.</p> <p>ದ್ವಿಮುಖ ಚಲನೆ (Dual Nature) ಮತ್ತು ಸೂಪರ್-ಆರ್ಟ್ (Super-Art) ಪರಿಕಲ್ಪನೆ: ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದಾಗ, ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಹೇಗೆ ಕಣ ಮತ್ತು ಅಲೆ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು (Wave-particle duality) ಹೊಂದಿದೆಯೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ಯಕ್ಷಗಾನವು ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. </p> <p>೧. ದೃಶ್ಯ-ಶ್ರವ್ಯ ಸಮನ್ವಯ (ಆಟ/ಬಯಲಾಟ): ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಂಗ ಸಜ್ಜಿಕೆ, ವೇಷಭೂಷಣ, ಕುಣಿತ, ಮತ್ತು ಅಭಿನಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಇದು ಇಡೀ ಸಮಾಜವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಜಾನಪದ ಆಚರಣೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. </p> <p>೨. ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಯಾಮ (ಬೈಠಕ್/ತಾಳಮದ್ದಲೆ): ಇದು ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳಚಿಟ್ಟು, ಕೇವಲ ಶ್ರವ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ (ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ) ನಡೆಯುವ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪ್ರವಚನ. ಇಲ್ಲಿ ನಟನು ತನ್ನ ದೈಹಿಕ ಅಭಿನಯದ ಹಂಗಿಲ್ಲದೆ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ತಾರ್ಕಿಕ ವಾದ-ವಿವಾದಗಳ ಮೂಲಕ ಪುರಾಣದ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ. ಕಲೆಯೊಂದು ತನ್ನ ದೃಶ್ಯಾವರಣವನ್ನು ಕಳಚಿಕೊಂಡೂ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಈ ತಾಳಮದ್ದಲೆಗೆ ನೃತ್ಯ-ವೇಷಭೂಷಣದ ಹಂಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಅರ್ಥಧಾರಿಯೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಾತ್ರದ ವೇಷವನ್ನೇ ಧರಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎನ್ನುವುದು ಇದರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.</p> <p>ಗೀತಂ (ಸಂಗೀತ), ವಾದ್ಯಂ (ನುಡಿಸಾಣಿಕೆ), ನೃತ್ಯಂ (ಕುಣಿತ) ಮತ್ತು ಚಿತ್ರ (ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ)—ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿರುವುದರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು "ಸೂಪರ್-ಆರ್ಟ್" (Super-art) ಅಥವಾ ಕಲೆಗಳ ಕಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಥನೀಯವಾಗಿದೆ.</p> <h3>4.2 ಭಾಗವತಿಕೆ ಮತ್ತು ಹಿಮ್ಮೇಳ: ರಂಗಭೂಮಿಯ ನಾದಮಯ ಜೀವಾಳ</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನದ ಯಶಸ್ಸು ನಿಂತಿರುವುದು ಅದರ ಶಕ್ತಿಯುತವಾದ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಮೇಲೆ. ಹಿಮ್ಮೇಳವು ಕೇವಲ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ ಒದಗಿಸುವ ವಾದ್ಯವೃಂದವಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಇಡೀ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ, ಪಾತ್ರಗಳ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಕಥಾನಕವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿದೆ. ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಗಳು: ಭಾಗವತ (ಮುಖ್ಯ ಗಾಯಕ), ಮದ್ದಲೆ, ಚಂಡೆ, ಶ್ರುತಿ (ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅಥವಾ ಶ್ರುತಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ) ಮತ್ತು ಚಕ್ರತಾಳ (ಜಾಗಟೆ).</p> <p>ಭಾಗವತಿಕೆ: ಸೂತ್ರಧಾರನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಭಾಗವತನು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸೂತ್ರಧಾರ. ಆತ ಕೇವಲ ಗಾಯಕನಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಾಟಕದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನಿರ್ದೇಶಕ. ರಂಗದ ಗತಿ, ನಟರ ಕುಣಿತದ ಲಯ, ದೃಶ್ಯಗಳ ಬದಲಾವಣೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಸಂಗದ (ಕಥೆಯ) ಮುನ್ನಡೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಾಗವತನ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪಾತ್ರಧಾರಿ (ಅದೆಷ್ಟೇ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದನಾಗಿದ್ದರೂ) ರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮುನ್ನ ಭಾಗವತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮಾಡುವ ನಮಸ್ಕಾರವಲ್ಲ, ಆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಗೌರವ. ಭಾಗವತನ ಸ್ಥಾನದ ಘನತೆ ಅಥವಾ ಶಿಸ್ತು ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ರಂಗತಂತ್ರವೇ ಕುಸಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದು ಇದರ ಹಿಂದಿರುವ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಒಳನೋಟ.</p> <p>ಯಕ್ಷಗಾನಿ ಸಂಗೀತ: ರಾಗ ಮತ್ತು ಮಟ್ಟುಗಳ ಅನುಸಂಧಾನ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂಗೀತವು ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತಗಳೆರಡರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯಕ್ಷಗಾನಿ ಸಂಗೀತ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮಟ್ಟು (ಧಾಟಿ ಅಥವಾ Tune) ಮತ್ತು ತಾಳಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.</p> <p>ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಗಾಯಕನಿಗೆ ರಾಗವನ್ನು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವ (ಆಲಾಪನೆ ಮಾಡುವ) ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭಾಗವತನಿಗೆ ಆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆತ ಕಥೆಯ ಸಂದರ್ಭ, ಪಾತ್ರದ ಭಾವ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಲಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರಾಗವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಕೋಪ, ಶೌರ್ಯ, ಕರುಣಾ, ಶೃಂಗಾರ—ಹೀಗೆ ನವರಸಗಳನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸಲು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರಾಗಗಳ (ಉದಾ: ಭೈರವಿ, ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಮುಖಾರಿ, ಕಾಂಭೋಜ) ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ರೌದ್ರ ರಸವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸನ ರಂಗಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ನಾದಗತಿಗೂ, ಶೃಂಗಾರ ರಸದ ನಾಯಕನ ಪ್ರವೇಶದ ನಾದಗತಿಗೂ ಅಜಗಜಾಂತರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ.</p> <p>ತಾಳ ಮತ್ತು ಲಯದ ಗಣಿತ: ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದು ಹಿಮ್ಮೇಳದ ತಾಳ-ಮದ್ದಲೆಯ ಪೆಟ್ಟುಗಳಿಂದ. ಯಕ್ಷಗಾನವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಏಳು ತಾಳಗಳನ್ನು (ಆದಿತಾಳ, ಏಕತಾಳ, ರೂಪಕತಾಳ, ಝಂಪೆ, ತ್ರಿವುಡೆ, ಅಷ್ಟತಾಳ, ಚೌತಾಳ) ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಕೋರೆ (ತಿತ್ತಿತ್ತೈ) ಯಂತಹ ವಿಶಿಷ್ಟ ತಾಳಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ತಾಳಗಳ ಸಂರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ಮೂಲದ (ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ಕೋಲಾಟ) ಪೆಟ್ಟುಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಗೊಂಡು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭಾಗವತನು ಒಂದೇ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾವದ ತೀವ್ರತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತಾಳದಿಂದ ತಾಳಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುವ (ತಾಳಮಾಲಿಕೆ) ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದು ನೃತ್ಯದ ವೇಗವನ್ನು ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧಗೊಳಿಸುವ ತಂತ್ರವಾಗಿದೆ.</p> <p>ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಶೈಲಿಗಳ ತುಲನೆ (ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬಡಗುತಿಟ್ಟು): ಯಕ್ಷಗಾನವು ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಶೈಲಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಶೈಲಿಗಳ ಹಿಮ್ಮೇಳ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣಗಳಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಇದನ್ನು ಕೆಳಗಿನ ಕೋಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ :</p> <div> <table> <tbody> <tr> <td> <p>ಲಕ್ಷಣ / ಆಯಾಮ</p> </td> <td> <p>ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು (Tenkutittu)</p> </td> <td> <p>ಬಡಗುತಿಟ್ಟು (Badagutittu)</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಭೌಗೋಳಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ</p> </td> <td> <p>ಮಂಗಳೂರು, ಪುತ್ತೂರು, ಕಾಸರಗೋಡು, ಬಂಟ್ವಾಳ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ</p> </td> <td> <p>ಉಡುಪಿ, ಕುಂದಾಪುರ, ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ, ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗಗಳು</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಭಾವ</p> </td> <td> <p>ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಭಾವ ದಟ್ಟವಾಗಿದೆ</p> </td> <td> <p>ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಒಲವು ಮತ್ತು ಛಾಯೆ ಹೆಚ್ಚು</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಚರ್ಮವಾದ್ಯಗಳು</p> </td> <td> <p>ನಾದಮಯ ಮದ್ದಲೆ, ಭಿನ್ನವಾದ ಧ್ವನಿಯ ತೆಂಕು ಚಂಡೆ</p> </td> <td> <p>ಗತ್ತುಬದ್ಧ ಮದ್ದಲೆ, ವಿಶಿಷ್ಟ ಕರ್ಕಶ/ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ಬಡಗು ಚಂಡೆ</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ನೃತ್ಯದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ</p> </td> <td> <p>ಧಿಂಗಿಣ (ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿ ಜಿಗಿಯುವುದು), ಭರತನಾಟ್ಯದ ಛಾಯೆ</p> </td> <td> <p>ಮಂಡಿ ಕುಣಿತ (Janu Bhramari) ಮತ್ತು ವೇಗದ ಗಿರಕಿಗಳು</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ವೇಷಭೂಷಣ (ಕಿರೀಟ)</p> </td> <td> <p>ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಕಡೆಸರ, ಮುಂಡಾಸು, ರಾಕ್ಷಸರ ವೇಷ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನ</p> </td> <td> <p>ಪಗಡೆ, ಗೊಂಡೆ, ತ್ರಿಕೋನಾಕಾರದ ಎತ್ತರದ ಕಿರೀಟಗಳು</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ರಂಗದ ಆವರಣ</p> </td> <td> <p>ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆರಾಧನಾ ಭಾವಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು</p> </td> <td> <p>ನಾಟಕೀಯತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನದ ವೇಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು</p> </td> </tr> </tbody> </table> </div> <h3>4.3 ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ: ಆಹಾರ್‌ಯ ಅಭಿನಯದ ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ (Semiotics)</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಅದರ ಕಣ್ಣುಕೋರೈಸುವ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು. ಕಲೆಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಆಹಾರ್ಯ ಅಭಿನಯ (Costume/Make-up Acting) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ದೇವತೆ, ಗಂಧರ್ವ ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನಾಗಿ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಮಾಯೆ ಅಡಗಿರುವುದು ರಂಗದ ಹಿಂದಿನ ಚೌಕಿಯಲ್ಲಿ (ಗ್ರೀನ್ ರೂಂ). ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಸಾಧನವು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ, ಅದು ಪಾತ್ರದ ಆಂತರಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು (ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸಿಕ, ತಾಮಸಿಕ) ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ದಾಟಿಸುವ ಪ್ರಬಲ ದೃಶ್ಯ ಸಂವಹನ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ.</p> <p>ಕಚ್ಚಾವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ತಂತ್ರ: ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಿರೀಟ (ಪಗಡೆ), ಭುಜಕೀರ್ತಿ, ಎದೆಹಾರಗಳನ್ನು ಹಗುರವಾದ ಮರದಿಂದ (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬೆಂಡಿನ ಮರ) ಕೆತ್ತಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಅಂಟಿಸಿ, ಗಾಜಿನ ಕನ್ನಡಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣದ ಹರಳುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಆಭರಣಗಳ ಬದಲು, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಸುವಾಸನೆಯುಳ್ಳ ನೈಜ ಕೇದಗೆ ಹೂವಿನ ಎಸಳುಗಳನ್ನು ಪೋಣಿಸಿ ತಲೆಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಕೇದಗೆ ಮುಂಡಾಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ನಡುವಿನ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.</p> <p>ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಯ ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ (Psychology of Colors): ಬಣ್ಣಗಳ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು) ಸಂಪ್ರದಾಯವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾತ್ರಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವರ್ಣಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ :</p> <ul> <li> <p>ರಾಜಬಣ್ಣ - ಶ್ರೀರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಅರ್ಜುನ, ಧರ್ಮರಾಯನಂತಹ ಸಾತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಸಿಕ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ನಾಯಕ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ಮೃದು ವರ್ಣ ವಿನ್ಯಾಸ. ಇಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಗಳ ಹದವಾದ ಮಿಶ್ರಣವಿದ್ದು, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣನಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕಿರೀಟ ಮತ್ತು ನವಿಲುಗರಿಯ ಅಲಂಕಾರವಿರುತ್ತದೆ.</p> </li> <li> <p>ಕಾಟ್‌ಬಣ್ಣ / ಬಣ್ಣದ ವೇಷ - ರಾವಣ, ಮಹಿಷಾಸುರ, ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ, ಕುಂಭಕರ್ಣನಂತಹ ತಾಮಸಿಕ, ಉಗ್ರ, ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ವಿನ್ಯಾಸ. ಮುಖಕ್ಕೆ ಕಪ್ಪು, ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣಗಳ ಗಾಡತೆ (Contrast) ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪಾತ್ರಗಳ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿ ಅಕ್ಕಿಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದಿಂದ ಬಿಡಿಸುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ, ಮುಳ್ಳುಗಳಂತಹ ಚುಟ್ಟಿ (ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಬಿಳಿ ಚುಕ್ಕೆಗಳ ಸಾಲು) ಪಾತ್ರದ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕೃತಕ ಹತ್ತಿಯ ಉಂಡೆಗಳನ್ನು ಮೂಗಿನ ಮೇಲೆ ಅಂಟಿಸಿಕೊಂಡು, ದೊಡ್ಡದಾದ ತಡ್ಪೆ ಕಿರೀಟ ಧರಿಸಿ ಬರುವ ರಾಕ್ಷಸ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಢವಢವ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.</p> </li> <li> <p>ಸ್ತ್ರೀಬಣ್ಣ - ಸೀತೆ, ದ್ರೌಪದಿ, ಅಪ್ಸರೆಯರು ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸುವ ಮೃದುವಾದ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಛಾಯೆಯ ವರ್ಣಿಕೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿನ ಹುಬ್ಬುಗಳಿಗೆ ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯನ್ನು, ತುಟಿಗಳಿಗೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಾಜೂಕಾಗಿ ಲೇಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.</p> </li> </ul> <p>ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾಧನದ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪಲ್ಲಟ - ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕೇವಲ ಎಣ್ಣೆ ದೀಪಗಳ (ಕಾಜು ದೀಪ/ಮಶಾಲು) ಮಂದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮಂದ ಮತ್ತು ಚಲಿಸುವ ಬೆಳಕಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು (ಅರದಾಳ, ಕಲ್ಲುಪುಡಿ, ಹೊನ್ನೆ ಎಣ್ಣೆಯ ಕಾಡಿಗೆ, ಸುಣ್ಣ) ದಪ್ಪವಾಗಿ ಹಚ್ಚಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ದೀಪದ ಬೆಳಕಿಗೆ ಕಿರೀಟದ ಕನ್ನಡಿಗಳು ಮಿನುಗುತ್ತಾ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ದೈವಿಕ ಕಳೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು.</p> <p>ಆದರೆ, ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಗಳ (Halogen, LED, Focus lights) ಪ್ರಖರ ಬೆಳಕು ರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪಲ್ಲಟವಾಯಿತು. ಪ್ರಖರ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಣ್ಣಗಳ ಕಾಂತಿ ಮಾಸತೊಡಗಿತು ಮತ್ತು ಕೃತಕವಾಗಿ ಕಾಣತೊಡಗಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ವರ್ಣಗಳ ಜಾಗವನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ (ರಾಸಾಯನಿಕ) ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಲಿಯೆಸ್ಟರ್ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಿದವು. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬದಲಾವಣೆಯು (ಬೆಳಕು) ಕೇವಲ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಬದಲಿಸಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಕಲೆಯ ಪ್ರಸಾಧನದ ಮೂಲದ್ರವ್ಯಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮೂರನೇ ಹಂತದ ಒಳನೋಟ. ಇದು ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕತೆಯ ನಡುವಿನ ಅನಿವಾರ್ಯ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿದೆ.</p> <h3>4.4 ರೂಪ ಮತ್ತು ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗೆಲ್ಲಾ ವಿಮರ್ಶಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗೊಂದಲ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. "ಯಾವುದು ಪರಂಪರೆ? ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳನ್ನು (ವಸ್ತು) ಆಡುವುದೇ ಪರಂಪರೆಯೇ?" ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳುತ್ತದೆ. ಡಾ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿಯವರ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ನಿಲುವು ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಗಗಳಿವೆ: ಒಂದು ರೂಪ (ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ವಿಧಾನ), ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತು (ಕಥಾವಸ್ತು). ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರಂಪರೆ ಅಡಗಿರುವುದು ಅದರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರತು ಕೇವಲ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಲ್ಲ.</p> <p>ಯಕ್ಷಗಾನವೆಂಬುದು ಒಂದು ಅವಾಸ್ತವಿಕ ರಂಗಪ್ರಕಾರ. ಅದಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ವೇಷಭೂಷಣದ ವ್ಯಾಕರಣ, ಗಾನದ ಶೈಲಿ, ಕುಣಿತದ ಶಿಸ್ತು ಇದೆ. ಈ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ (ರೂಪದೊಳಗೆ) ಹೊಸ ವಿಷಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಂದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೇನೂ ಚ್ಯುತಿ ತರುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಚುಟ್ಟಿ ಬಿಡಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸನು ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದು ವಾಸ್ತವ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಮಾತನಾಡದೆ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲೇ ಆರ್ಭಟಿಸಿದರೆ ಆ ಅವಾಸ್ತವಿಕತೆಯೇ ಸೌಂದರ್ಯ. ಈ ರೂಪದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಪೈಜಾಮ ತೊಟ್ಟ ಹನುಮಂತ, ನೈಲಾನ್ ಬಟ್ಟೆ ತೊಟ್ಟ ನಾರದ, ಬಫೂನ್ ಹಾಸ್ಯಗಾರರ ಪ್ರವೇಶವಾದಾಗ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೂಲ ಚೌಕಟ್ಟು ಅಲುಗಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿಮರ್ಶೆಯ ಒತ್ತು ಕಲೆಯ ರೂಪ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮೇಲಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಜೋಶಿಯವರ ತಾರ್ಕಿಕ ವಾದ.</p> <h3>4.5 ಸಮಕಾಲೀನ ಪಲ್ಲಟಗಳು: ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಕಥಾವಸ್ತುಗಳು</h3> <p>ಯಾವುದೇ ಜೀವಂತ ಕಲೆಯು ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸದಿದ್ದರೆ ಅದು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ವಸ್ತುವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಅದ್ಭುತವಾದ ನಮ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಕೇವಲ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ಭಾಗವತದ ಕಥೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಇಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಕಥಾವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂವಹನ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿದೆ.</p> <p>ಸಮಕಾಲೀನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಜನಮಾನಸಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಕೆಳಗಿನ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಇದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ:</p> <div> <table> <tbody> <tr> <td> <p>ಪ್ರಸಂಗದ ಹೆಸರು </p> </td> <td> <p>ರಚನೆಕಾರ / ಕರ್ತೃ</p> </td> <td> <p>ವಸ್ತು / ಆಶಯ </p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಮಾರಿಷಾ ಕಲ್ಯಾಣ</p> </td> <td> <p>ಅಮೃತ ಸೋಮೇಶ್ವರ</p> </td> <td> <p>ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಗಳ ಮಹತ್ವ </p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಸಾವಯವ ವಿಜಯ</p> </td> <td> <p>ಭಾಸ್ಕರ ರೈ ಕುಕ್ಕುವಳ್ಳಿ</p> </td> <td> <p>ರಾಸಾಯನಿಕ ಕೃಷಿಯ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಸಾವಯವ ಕೃಷಿಯ ಉತ್ತೇಜನ </p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಕಾಶ್ಮೀರ ಕಾಳಗ</p> </td> <td> <p>ವಳಕ್ಕುಂಜ ನರಸಿಂಹ ಭಟ್</p> </td> <td> <p>೧೯೬೬ರ ಇಂಡೋ-ಪಾಕ್ ಯುದ್ಧ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐಕ್ಯತೆ ಮತ್ತು ದೇಶಭಕ್</p> </td> </tr> </tbody> </table> </div> <p>ಸಾವಯವ ವಿಜಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ, ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಕೀಟನಾಶಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳನ್ನು ಒಂದು ರಾಕ್ಷಸನ ಪಾತ್ರವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿ, ಸಾವಯವ ಕುಮಾರನೆಂಬ ನಾಯಕನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಾವಯವ ಕೃಷಿಯ ಸಂದೇಶ ಸಾರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪದ್ಮನಾಭ ಕೆ. ವಿ. ಮತ್ತು ಸತೀಶ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನವು ಮಾರಿಷಾ ಕಲ್ಯಾಣ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಯಕ್ಷಗಾನವು ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂವಹನ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದೆ. ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ರೂಪವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹೊಸ ವಸ್ತುವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಜ್ವಲಂತ ನಿದರ್ಶನ. ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಕಲೆಯು ಸಾಕ್ಷರತೆ, ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ, ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣ, ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುವ ಬೀದಿ ನಾಟಕದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಹಂತದ ಒಳನೋಟ.</p> <h3>4.6 ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ (AI) ಅಳವಡಿಕೆ</h3> <p>ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಗಡಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಲ್ಯಾಬ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ. ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (Deep Learning) ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಷನ್ (Computer Vision) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷಭೂಷಣಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿವೆ.</p> <p>ಅನಂತ ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಜೀವ್ ಕುಲಕರ್ಣಿ (೨೦೨೪) ಅವರ ಸಂಶೋಧನಾ ತಂಡವು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಿರೀಟಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲು YOLO v5 (You Only Look Once) ಮತ್ತು Three-Tier CNN (Convolutional Neural Network) ಆಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ) ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಧರಿಸುವ ಕಿರೀಟದ (ಉದಾ: ಕೇಸರಿತಟ್ಟಿ, ಕೋಲು ಕಿರೀಟ, ಪಕ್ಡಿ) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಆ ಪಾತ್ರದ ಸ್ವರೂಪ (Shaiva or Vaishnava) ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ AI ಮಾಡೆಲ್, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಆ ಪಾತ್ರ ಯಾವ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ಶೇ. ೮೫ ರಿಂದ ೯೬ ರಷ್ಟು ನಿಖರತೆಯೊಂದಿಗೆ (Accuracy) ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಲೆಯ ಡಿಜಿಟಲ್ ಆರ್ಕೈವಿಂಗ್ (Digital Archiving) ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಕಲೆಯ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಒಂದು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ.</p> <h3>6.7 ವೃತ್ತಿಜನ್ಯ ಶ್ರವಣ ದೋಷ - ಕಲಾ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಭೌತಿಕ ಬೆಲೆ</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾದ ವೈದ್ಯಕೀಯ (Audiological) ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದರೆ ಕಲಾವಿದರ ಶ್ರವಣ ದೋಷ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರದರ್ಶನವು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ (೮-೧೦ ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ) ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರು (ಭಾಗವತರು, ಚಂಡೆ ಮತ್ತು ಮದ್ದಲೆ ವಾದಕರು) ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಶಬ್ದ ತರಂಗಗಳ (High decibel) ಮಧ್ಯೆ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಆಧುನಿಕ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳ (Amplifiers) ವಿಪರೀತ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಶಬ್ದದ ತೀವ್ರತೆ ಮಿತಿಮೀರಿದೆ. ಡಾ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿಯವರು ಹೇಳುವಂತೆ "ಯಕ್ಷಗಾನವು ಧ್ವನಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದ ಗದ್ದಲದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಜಾರುತ್ತಿದೆ" ಎನ್ನುವುದು ಅಕ್ಷರಶಃ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.</p> <p>೯೬ ರಿಂದ ೧೩೯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ವಿವಿಧ ಅಡ್ಡ-ವಿಭಾಗೀಯ (Cross-sectional) ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಆಘಾತಕಾರಿ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿವೆ :</p> <ul> <li> <p>ಆಡಿಯೋಮೆಟ್ರಿ (Audiometry) ಫಲಿತಾಂಶ: ಹೆಚ್ಚಿನ ಆವರ್ತನದ ಆಡಿಯೋಮೆಟ್ರಿ (HFA) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ, ೧೦ kHz, ೧೨.೫ kHz, ಮತ್ತು ೧೬ kHz ಆವರ್ತನಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರ ಕಿವಿಗಳು ಶೂನ್ಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ (No response) ತೋರಿಸಿವೆ. ಅಂದರೆ ಆ ಮಟ್ಟದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವರು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.</p> </li> <li> <p>ಕರ್ಣಶಂಖದ ಹಾನಿ (Cochlear Damage): TEOAE (Transient Evoked Otoacoustic Emission) ಪರೀಕ್ಷೆಯು ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲ ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ (Bilateral) ೩ ಮತ್ತು ೪ kHz ಆವರ್ತನಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಹಾನಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದೆ.</p> </li> <li> <p>ಜಾಗೃತಿಯ ಕೊರತೆ (KAP Analysis): ಕಳವಳಕಾರಿ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಶೇ. ೬೩.೩ ರಷ್ಟು ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಈ ಶಬ್ದ-ಪ್ರೇರಿತ ಶ್ರವಣ ದೋಷದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಜ್ಞಾನ (Knowledge) ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಶೇ. ೬೩.೭ ರಷ್ಟು ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಶ್ರವಣ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಧೋರಣೆ (Negative Attitude) ಇದೆ. ವೃತ್ತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಬದುಕಿನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯು, ಈ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ.</p> </li> </ul> <p>ಒಳನೋಟ (Insight): ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಭರದಲ್ಲಿ, ಆ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಕಲಾವಿದರ ಶಾರೀರಿಕ ಆರೋಗ್ಯವು ಬಲಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ವಾಸ್ತವದ ದುರಂತ ಮುಖ. ಸೌಂಡ್‌-ಪ್ರೂಫ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಕೌಸ್ಟಿಕ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ (Acoustic Engineering) ಮೂಲಕ ವೇದಿಕೆಯ ಶಬ್ದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮರುರೂಪಿಸುವುದು ಇಂದಿನ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.</p> <h3>4.8 ಲಿಂಗ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ (Gender Inclusivity) ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆ</h3> <p>ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕಠಿಣ ದೈಹಿಕ ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ಕಲೆಯಾಗಿತ್ತು. ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನೂ (ಸೀತೆ, ದ್ರೌಪದಿ) ಪುರುಷರೇ ಅತ್ಯಂತ ಲಾವಣ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಬದಲಾದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರಂತಹವರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮಹಿಳೆಯರೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇಂದು ಮಾಲತಿ ವೆಂಕಟೇಶ್ ರಾವ್, ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಯತೀಶ್ ರೈ ಮುಂತಾದ ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದರು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಛಾಪು ಮೂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಿಳಾ ಮೇಳಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯು ಕಲೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಕಲೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ (Democratic) ಮತ್ತು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ (Inclusive) ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ (Gender dynamics) ಕುರಿತಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು, ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದರ ನಡುವಿನ ಅವಕಾಶಗಳ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿವೆ. ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಈ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಗಳು ಕಲೆಯ ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿವೆ.</p> <h2>ಉಪಸಂಹಾರ (Conclusion)</h2> <p>ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕೇವಲ ಬಣ್ಣದ ವೇಷಗಳ ಕುಣಿತ ಅಥವಾ ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳ ನಾಟಕವಲ್ಲ; ಅದು ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ನಂಬಿಕೆ, ದಾರ್ಶನಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಜೀವಂತ ಪ್ರತಿರೂಪ. ಭಾಷೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಗಣಿತಬದ್ಧ ಲಯ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರಾಗಗಳು, ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಲೆಯಂತಹ ವರ್ಣಿಕೆಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕರಗಿ ಒಂದೇ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ, ಕರಾವಳಿಯ ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರವ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಮ್ಮಿಲನವಾದ "ಸೂಪರ್-ಆರ್ಟ್" (Super-art) ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ.</p> <p>ಸಮಗ್ರ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಮಾನಗಳು (Conclusions) ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:</p> <p>೧. ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ: ಹಿಮ್ಮೇಳವು ಕೇವಲ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ಭಾಗವತನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಯಕ್ಷಗಾನದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಮಿದುಳಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಯಕ್ಷಗಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯನ್ನು ಅನ್ಯ ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿಗಳ ಅಬ್ಬರದಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ.</p> <p>೨. ಆಹಾರ್ಯದ ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ: ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಗಳು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಿಕವಲ್ಲ; ಅವು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಪಾತ್ರದ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುವ ಸಂಜ್ಞಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (Semiotic) ಸಾಧನಗಳು. ಆಧುನಿಕ ಕೃತಕ ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಅತಿ-ಪ್ರಖರ ವಿದ್ಯುತ್ ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಕಲೆಯ ಮೂಲ ದೈವಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಬಾಧಿಸದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಪ್ರದರ್ಶಕರು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಬ್ಬರ ಮೇಲೂ ಇದೆ.</p> <p>೩. ರೂಪ ಮತ್ತು ವಸ್ತುವಿನ ಸಮತೋಲನ: ಕಥಾವಸ್ತುಗಳ (Themes) ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆ ಇರಬೇಕು; ಆದರೆ ಕಲೆಯ ರೂಪವನ್ನು (Form - ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹೆಜ್ಜೆ, ಕುಣಿತ, ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಸಂಗ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಛಂದಸ್ಸು) ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಬಾರದು ಎನ್ನುವ ಪರಂಪರಾವಾದಿಗಳ (ಉದಾ: ಡಾ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿ) ಕಾಳಜಿ ಅತ್ಯಂತ ತಾರ್ಕಿಕ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥನೀಯವಾಗಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನವು ಆಧುನಿಕ ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿಯಂತಹ (ಮಾರಿಷಾ ಕಲ್ಯಾಣ) ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಗದಂತೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದು ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ.</p> <p>೪. ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶದ ಅಗತ್ಯ: ಕೃತಕ ಧ್ವನಿವರ್ಧಕಗಳ ಅಬ್ಬರದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರುವ ವೃತ್ತಿಜನ್ಯ ಶ್ರವಣ ದೋಷದ (MIHL) ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು ಒದಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ತಕ್ಷಣವೇ ರೂಪಿತವಾಗಬೇಕಿದೆ. ಕಲೆಯ ಉಳಿವಿನ ಜೊತೆಗೆ ಕಲಾವಿದನ ಭೌತಿಕ ಉಳಿವು ಕೂಡ ಅಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯ. ಜೊತೆಗೆ, AI ಮತ್ತು ಡೀಪ್ ಲರ್ನಿಂಗ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಪಾರ ಜ್ಞಾನಭಂಡಾರವನ್ನು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು.</p> <p>ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ತನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಜಾನಪದೀಯತೆಯ ಜೀವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಕಾಲಮಾನದ ಹೊಸ ಸವಾಲುಗಳಿಗೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಯಕ್ಷಗಾನವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಯಂತೆ ಸದಾ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಯನ್ನು ಮೀರಿ, ಮನುಷ್ಯನ ಆಂತರಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ರಂಗದ ಮೇಲಿಂದ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ದಾಟಿಸುವ ಈ ಅಪ್ರತಿಮ ಕಲೆಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋದ (UNESCO) ಅಮೂರ್ತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ (Intangible Cultural Heritage) ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರಕಿಸುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ತ್ವರಿತಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಾರಗೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ. ಈ ಹಿಂದೆ ಡಾ. ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಮನೆ ಶಿವಾನಂದ ಹೆಗಡೆಯವರಂತಹ ಹಿರಿಯರು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರಕಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದ್ದರೂ, ಕೇವಲ ೧೦ ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಈ ಕಲೆಯ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವ ಸವಾಲಿನಿಂದಾಗಿ ಆ ಪ್ರಯತ್ನ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆಯಬೇಕಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಲೆಯ ಉಳಿವಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಇಡೀ ಕರಾವಳಿ ಜನಾಂಗವೊಂದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಸ್ಮಿತೆಯ (Cultural Identity) ಉಳಿವಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.</p> <p>ಗ್ರಂಥ ಋಣ: </p> <ol> <li> <p>ಕಾರಂತ, ಕೆ. ಶಿವರಾಮ. (1957). ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ. ಹರ್ಷ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್, ಪುತ್ತೂರು. (ಪರಿಷ್ಕೃತ ಆವೃತ್ತಿಗಳು 1963, 1975).</p> </li> <li> <p>ಜೋಷಿ, ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ. (1986). ಕೇದಗೆ (ಯಕ್ಷಗಾನ ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಮತ್ತು ರಚನೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಬಂಧಗಳು).</p> </li> <li> <p>ಜೋಷಿ, ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ. (1993). ಪ್ರಸ್ತುತ (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಬಂಧಗಳು).</p> </li> <li> <p>ಜೋಷಿ, ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ. (1994). ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಕೋಶ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಜಾನಪದ ರಂಗಕಲೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ, ಉಡುಪಿ.</p> </li> <li> <p>Ashton, M. B. (1972). Yakshagana Badagatittu Bayalata: A South Indian dance drama [Doctoral dissertation, Michigan State University].</p> </li> <li> <p>Bapat, G. R. (1998). Semiotics of Yakshagana. Regional Resources Centre for Folk Performing Arts.</p> </li> <li> <p>Bhat, S. K., et al. (2024). A scientific view and analysis of theatre art Yakshagana. International Journal of Visual and Performing Arts.</p> </li> <li> <p>Knowledge, attitude, and practice (KAP) regarding music-induced hearing loss (MIHL) among Yakshagana artists. (2024). Medical Audiology Studies / PMC Data.</p> </li> <li> <p>Murthy, A., & Kulkarni, S. (2024). Crown-centric disguise classification in Yakshagana imagery using deep learning techniques. Migration Letters.</p> </li> <li> <p>Ryzhakova, S. (2018). A folkloristic and anthropological approach to the study of ritual and performance in India: Cases of Daiva-nyama (Bhoota-kolam) and Yakshagana.</p> </li> <li> <p>Sahapedia. (n.d.). Archives on Yakshagana - The performance (Costumes, make-up, and aesthetics).</p> </li> <li> <p>Venkataramana, P. K., & Kumar, S. (2019). Modern themes in Yakshagana: Experimentation and relevance. International Journal of Research and Analytical Reviews (IJRAR).</p> </li> </ol> |
| format | Recurso digital |
| id | zenodo_https___doi_org_10_5281_zenodo_20156185 |
| institution | Zenodo |
| language | kan |
| publishDate | 2026 |
| publisher | Zenodo |
| record_format | zenodo |
| spellingShingle | ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭಾಗವತಿಕೆ, ಹಿಮ್ಮೇಳ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣ ಪರಂಪರೆ - ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನ ಡಾ. ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಜಿ. ಎಂ. ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತಿಕೆ, ಹಿಮ್ಮೇಳ, ವೇಷಭೂಷಣ, ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ, ತಾಳಮದ್ದಲೆ, ಆಹಾರ್ಯ ಅಭಿನಯ, ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ, ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಶ್ರವಣ ದೋಷ. <h2>ಸಾರಸಂಕ್ಷೇಪ </h2> <p>ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದ, ಐದು ಶತಮಾನಗಳಿಗೂ ಮೀರಿದ ಭವ್ಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಹಾಗೂ ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಲಾಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಗೀತ (ಸಂಗೀತ), ನೃತ್ಯ, ವಾಚಿಕ (ಸಾಹಿತ್ಯ) ಮತ್ತು ಚಿತ್ರ (ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ) ಕಲೆಗಳ ಅದ್ಭುತ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿರುವ ಈ ಕಲೆಯು, ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿರದೆ, ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಂಪರೆಯ ನಡುವಿನ ಜೀವಂತ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಶೋಧನಾ ವರದಿಯು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಗಳಾದ ಭಾಗವತಿಕೆ, ಹಿಮ್ಮೇಳ, ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಹತ್ವ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಸಾಂಕೇತಿಕತೆಯನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ.</p> <p>ಜಾನಪದ ಕಲೆಯೆಂಬ ಸರಳ ಹಣೆಪಟ್ಟಿಯಿದ್ದರೂ, ಯಕ್ಷಗಾನದೊಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಂಶಗಳು, ರಾಗ-ತಾಳಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆ ಹಾಗೂ ಚತುರ್ವಿಧ ಅಭಿನಯಗಳ (ಆಂಗಿಕ, ವಾಚಿಕ, ಆಹಾರ್ಯ, ಸಾತ್ವಿಕ) ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಸುದೀರ್ಘವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಕರಾವಳಿಯ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಭಜನೆಗಳಾದ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬಡಗುತಿಟ್ಟು ಶೈಲಿಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು, ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಪ್ರವೇಶದಿಂದಾಗಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೀಪಾಲಂಕಾರ) ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪಲ್ಲಟಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.</p> <p>ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಪಲ್ಲಟಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿರುವ ಈ ಕಲೆಯು ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥಾವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಸಾವಯವ ಕೃಷಿಯಂತಹ ಸಮಕಾಲೀನ ಆಶಯಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ರೂಪಕ್ಕೆ ಧಕ್ಕೆ ಬಾರದಂತೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ, ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (Deep Learning/AI) ಬಳಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಿರೀಟಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ವಿನೂತನ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಹಾಗೂ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ತೀವ್ರತರವಾದ ವೃತ್ತಿಜನ್ಯ ಶ್ರವಣದೋಷದ (Music-Induced Hearing Loss - MIHL) ತರಹದ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಈ ವರದಿಯು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡೇ ಸಮಕಾಲೀನ ಸವಾಲುಗಳಿಗೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅನನ್ಯ ದ್ವಂದ್ವ-ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವುದು ಈ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಸಾರವಾಗಿದೆ.</p> <h2>ಮುಖ್ಯ ಪದಗಳು:ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತಿಕೆ, ಹಿಮ್ಮೇಳ, ವೇಷಭೂಷಣ, ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ, ತಾಳಮದ್ದಲೆ, ಆಹಾರ್‌ಯ ಅಭಿನಯ, ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ, ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಶ್ರವಣ ದೋಷ.</h2> <h2>1.ಪೀಠಿಕೆ</h2> <p>ಭಾರತದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಉಡುಪಿ, ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ, ಕಾಸರಗೋಡು, ಮತ್ತು ಮಲೆನಾಡಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಭೌಗೋಳಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸಹಸ್ರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಆರಾಧನಾ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಪದ ಕಲೆಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ವಿಕಾಸದ ಫಲವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಅತಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಕಲಾಪ್ರಕಾರವೇ ಯಕ್ಷಗಾನ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಯಾಗಿರದೆ, ಆ ಭಾಗದ ಜನರ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬದುಕಿನ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಟ, ಬಯಲಾಟ, ಕೇಳಿಕೆ, ದಶಾವತಾರ, ಮೂಡಲಪಾಯ ಮತ್ತು ಪಡುವಲಪಾಯ ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕಲಾಪ್ರಕಾರವು, ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ೧೫-೧೬ನೇ ಶತಮಾನದ ವೈಷ್ಣವ ಭಕ್ತಿ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರಂಗರೂಪವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.</p> <p>ಯಕ್ಷಗಾನ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅಕ್ಷರಶಃ ಅರ್ಥ ಯಕ್ಷರ ಗಾನ (ಅರೆ-ದೇವತೆಗಳ ಅಥವಾ ದೈವಿಕ ಜೀವಿಗಳ ಹಾಡು) ಎಂಬುದಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ನಡುವಿನ ದೈವಿಕ ಸಂವಹನದ ಅದ್ಭುತ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಲೆಯ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ಭಾಗವತ ಮತ್ತು ಜೈನ ಪುರಾಣಗಳ ಕಥೆಗಳನ್ನು ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರವ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಉಣಬಡಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ, ಕೇವಲ ಕಥೆ ಹೇಳುವುದಷ್ಟೇ ಇದರ ಗುರಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಧರ್ಮ, ನೀತಿ, ತಾತ್ವಿಕ ಚಿಂತನೆ ಮತ್ತು ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಜನಮಾನಸದಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತುವ ಪ್ರಬಲ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಇದು ಬಳಕೆಯಾಯಿತು.</p> <p>ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವಾಗ ಅದರ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಇದು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಎರಡು ಭಿನ್ನ ಆಯಾಮಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ- </p> <p>೧. ಆಟ ಅಥವಾ ಬಯಲಾಟ - ಇದು ತೆರೆದ ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣದ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು, ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಕುಣಿತ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಹಿಮ್ಮೇಳ-ಮುಂಬೇಳಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಇದು ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಕಿವಿಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ರಸದೌತಣ ನೀಡುವ ದೃಶ್ಯಕಾವ್ಯ.</p> <p>೨. ಬೈಠಕ್ ಅಥವಾ ತಾಳಮದ್ದಲೆ - ಇದು ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಕೇವಲ ವಾಚಿಕ ಅಭಿನಯ (ಮಾತುಗಾರಿಕೆ) ಮತ್ತು ಹಿಮ್ಮೇಳದೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯುವ ಪ್ರವಚನ ಮಾದರಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಇದನ್ನು ಕಲೆಯ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ದಾರ್ಶನಿಕ ಆಯಾಮವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.</p> <p>ಯಾವುದೇ ದೃಶ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮದ ಶಕ್ತಿ ಅಡಗಿರುವುದು ಅದರ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ತಂತ್ರದಲ್ಲಿ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಈ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹಿಮ್ಮೇಳ (ಭಾಗವತಿಕೆ, ಚಂಡೆ, ಮದ್ದಲೆ ಮತ್ತು ಶ್ರುತಿಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಸಂಗೀತದ ಹಿನ್ನೆಲೆ) ಮತ್ತು ಮುಂಬೇಳ (ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ನಟರ ವೇಷಭೂಷಣ, ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಂಗಿಕ-ವಾಚಿಕ ಅಭಿನಯ) ಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಪ್ರಬಲ ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ.</p> <p>ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಸಂಶೋಧನಾ ವರದಿಯ ಅಗತ್ಯವೇಕೆಂದರೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಕೇವಲ ಜಾನಪದ ಕಲೆ ಎಂಬ ಸರಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದೊಳಗೆ ಬಂಧಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇದೆ. ಇದು ಅದರ ಒಳಗಿರುವ ಅಗಾಧವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆ, ರಾಗ-ತಾಳಗಳ ನಿಖರವಾದ ಗಣಿತ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಕಲೆಯ ರೂಪ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅರಿಯಲು, ಹಿಮ್ಮೇಳದ ನಾದ-ಲಯಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣತೆ, ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ, ಮತ್ತು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಕಾಲಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕಲೆಯು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಮರುರೂಪಿಸಿಕೊಂಡ ಬಗೆಯನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಳವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ತುರ್ತು ಜರೂರತ್ತಿದೆ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಈ ವರದಿಯು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ, ತಾಂತ್ರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಕಾಲೀನ ಸವಾಲುಗಳ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಶೋಧನೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.</p> <h2>2. ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ</h2> <p>ಯಕ್ಷಗಾನದ ಬಗೆಗಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕಳೆದ ಏಳು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿವೆ. ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಕಲೆಗೆ, ಬೌದ್ಧಿಕ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಕೀರ್ತಿ ಅನೇಕ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವ ವಿವಿಧ ಮಜಲುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಲೇಖಕರು ಮಂಡಿಸಿರುವ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸುತ್ತದೆ.</p> <h3>2.1 ಡಾ. ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂಶೋಧನಾ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕಾದ ಮತ್ತು ಸುವರ್ಣಾಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಬರೆದಿಡಬೇಕಾದ ಹೆಸರು ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪುರಸ್ಕೃತ ಡಾ. ಕೋಟ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರದ್ದು. ೧೯೫೭ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ ಕೃತಿಯು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕುರಿತಾದ ಮೊದಲ ಅತ್ಯಂತ ಸಮಗ್ರ ಹಾಗೂ ಅಧಿಕೃತ ಸಂಶೋಧನಾ ಗ್ರಂಥವೆಂದು ನಿರ್ವಿವಾದವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಾರಂತರು ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಉಗಮ, ವೇಷಭೂಷಣ, ಕುಣಿತ, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಂಗ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದರು.</p> <p>ಕಾರಂತರ ಅಧ್ಯಯನವು ಕೇವಲ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿರದೆ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿತ್ತು. ಕಲೆಯು ತನ್ನ ಪಾರಂಪರಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಮತ್ತು ಶೈಲಿಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು ಎಂದು ಅವರು ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರಾದರೂ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಭಿರುಚಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕೆಲವು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಅವಧಿಯನ್ನು ಮೂರು ಗಂಟೆಗಳಿಗೆ ಇಳಿಸಿದ್ದು, ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ವಾದ್ಯಗಳಾದ ಪಿಟೀಲು ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಕ್ಸೋಫೋನ್‌ಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೇಳದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿದ್ದು, ಷೇಕ್ಸ್‌ಪಿಯರ್‌ನ ನಾಟಕಗಳ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿಸಿದ್ದು ಕಾರಂತರ ಅಪ್ರತಿಮ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಪುರುಷರೇ ಸ್ತ್ರೀ ವೇಷಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಮುರಿದು, ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗವನ್ನು ತೆರೆದುಕೊಟ್ಟ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಕಾರಂತರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಕಾರಂತರ ಅಧ್ಯಯನವು ಬಡಗುತಿಟ್ಟು ಶೈಲಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ ಗ್ರಂಥವು ಈ ಕಲೆಯ ಕುರಿತಾದ ಮುಂದಿನ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಶೋಧನೆಗಳಿಗೆ ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.</p> <h3>2.2 ಡಾ. ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿಯವರ ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ವಿಮರ್ಶೆ</h3> <p>ಕಾರಂತರ ನಂತರ, ಯಕ್ಷಗಾನ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ನಿಜವಾದ ತಾತ್ವಿಕ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ತಾರ್ಕಿಕ ಆಯಾಮವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರೆಂದರೆ ಡಾ. ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿ. ಸ್ವತಃ ಕರಾವಳಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅರ್ಥಧಾರಿಯಾಗಿರುವ (ತಾಳಮದ್ದಲೆಯ ವಾಗ್ಮಿ) ಜೋಶಿಯವರು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ರಂಗದ ಮೇಲಿನ ಒಡನಾಟ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮೇಳೈಸಿದವರು. ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳಾದ ಕೇದಗೆ, ಮುಡಿ, ಜಾಗರ, ಪ್ರಸ್ತುತ, ಯಕ್ಷಗಾನ ಸ್ಥಿತಿ-ಗತಿ ಮತ್ತು ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಕೋಶ (೧೯೯೪) ಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನ ವಿಮರ್ಶೆಯ ಪಠ್ಯಗಳಾಗಿವೆ.</p> <p>ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಕೋಶವು ಈ ಕಲೆಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಬ್ದಗಳ (Technical vocabulary) ಮೊದಲ ಸಮಗ್ರ ನಿಘಂಟಾಗಿದ್ದು, ಭಾಷಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ದಾಖಲೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಅತಿಮುಖ್ಯ ಮೈಲಿಗಲ್ಲಾಗಿದೆ. ಡಾ. ಜೋಶಿಯವರು ಯಕ್ಷಗಾನದ ರೂಪ ಮತ್ತು ವಸ್ತುಗಳ ನಡುವಿನ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, "ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಲಿಖಿತ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಕಲೆಯ ಪ್ರಯೋಗವೇ ನಿಜವಾದ ಶಾಸ್ತ್ರ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರಂಪರೆ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಆಡುವುದಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಕಲೆಯ ರೂಪವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದರ್ಶನವೂ ಪರಂಪರೆಯ ಭಾಗವೇ ಆಗುತ್ತದೆ". ದ್ರೋಣ, ಭೀಷ್ಮ, ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವನಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಔಚಿತ್ಯಪೂರ್ಣವಾದ ಉಡುಗೆ-ತೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವಲ್ಲಿನ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಜಾಗರ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನವು ಒಂದು ಅವಾಸ್ತವಿಕ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕೆ ವಾಸ್ತವವಾದಿ ನಾಟಕಗಳ ಅಳತೆಗೋಲನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವುದು ತಪ್ಪು ಎನ್ನುವುದು ಅವರ ವಾದ.</p> <h3>2.3 ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಕೇತಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು</h3> <p>ಮಾರ್ತಾ ಆಷ್ಟನ್ (Martha Ashton) ಅವರ ೧೯೭೨ರ ಪಿಎಚ್.ಡಿ. ಮಹಾಪ್ರಬಂಧ "Yakshagana Badagatittu Bayalata: A South Indian Dance Drama" ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಲಯಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಜಿ. ಆರ್. ಬಾಪಟ್ (G. R. Bapat) ಅವರ Semiotics of Yakshagana (೧೯೯೮) ಕೃತಿಯು, ವೇಷಭೂಷಣಗಳು, ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಚಲನೆಗಳು ಹೇಗೆ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಂಜ್ಞಾಶಾಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದೆ. ಶ್ವೆಟ್ಲಾನಾ ರಿಝಕೋವಾ (Svetlana Ryzhakova) ಅವರಂತಹ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಯಕ್ಷಗಾನ ಮತ್ತು ಭೂತಕೋಲದಂತಹ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಚರಣೆಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು, ಅವುಗಳ ಪಠ್ಯಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಧಾರಿತವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.</p> <h3>2.4 ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಂಶೋಧನೆಗಳ ಹೊಸ ಹಾದಿ</h3> <p>ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಕೇವಲ ಕಲಾ ವಿಮರ್ಶೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (Artificial Intelligence) ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಗಳೂ ಈ ಕಲೆಯ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅನಂತ ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಜೀವ್ ಕುಲಕರ್ಣಿ (೨೦೨೪) ಅವರ ಅಧ್ಯಯನವು, ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷಭೂಷಣಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಿರೀಟಗಳನ್ನು (ಕೇಸರಿತಟ್ಟಿ, ಕೋಲು ಕಿರೀಟ, ಪಕ್ಡಿ) ಗುರುತಿಸಲು YOLO v5 ಮತ್ತು Three-Tier CNN ನಂತಹ ಡೀಪ್ ಲರ್ನಿಂಗ್ (Deep Learning) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಳಸಿ ಶೇ. ೮೫ ರಿಂದ ೯೬ ರಷ್ಟು ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಪಾತ್ರಗಳ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ.</p> <p>ವೈದ್ಯಕೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರವಣ ದೋಷದ (Music-Induced Hearing Loss - MIHL) ಕುರಿತಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕಳವಳಕಾರಿ ವಾಸ್ತವಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿಟ್ಟಿವೆ. ೧೩೯ ಕಲಾವಿದರ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಆಡಿಯೋಮೆಟ್ರಿ (Audiometry) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಕಲಾವಿದರಲ್ಲಿರುವ ಶ್ರವಣ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿರುವ ಜಾಗೃತಿಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು (KAP - Knowledge, Attitude, Practice) ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿವೆ.</p> <h3>2.5 ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಭಿನ್ನತೆ</h3> <p>ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಯಾಮವನ್ನು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೇವಲ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕೇವಲ ವೇಷಭೂಷಣ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ) ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಆದರೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಹಿಂದಿನ ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ತಾತ್ವಿಕ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಇಂದಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ದತ್ತಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಜಾನಪದೀಯತೆಯ ಮುಖಾಮುಖಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಆಧುನಿಕತೆಯ ಒತ್ತಡಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ಮೇಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ತರುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಯತ್ನ ಇದಾಗಿದೆ.</p> <h2>3. ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ </h2> <p>ಈ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನವು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಒಟ್ಟು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರ್ಥೈಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಈ ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು (Objectives) ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದೆ:</p> <p>೧. ಹಿಮ್ಮೇಳ ಮತ್ತು ಭಾಗವತಿಕೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯ ಮರುಮೌಲ್ಯಮಾಪನ: ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹಿಮ್ಮೇಳವು ಕೇವಲ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು. ಇಲ್ಲಿನ ಯಕ್ಷಗಾನಿ ಸಂಗೀತದ ರಾಗ, ತಾಳ, ಮತ್ತು ಮಟ್ಟುಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಭಾಗವತನು ರಂಗದ ಸೂತ್ರಧಾರನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಬಗೆಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು. ೨. ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಯ ಸಾಂಕೇತಿಕತೆಯ (Semiotics) ಶೋಧನೆ: ಯಕ್ಷಗಾನದ ಆಹಾರ್ಯ ಅಭಿನಯವು ಪಾತ್ರಗಳ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು (ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸಿಕ, ತಾಮಸಿಕ) ಹೇಗೆ ದೃಶ್ಯೀಕರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಬಣ್ಣಗಳ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಕಿರೀಟಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಅರಿಯುವುದು. ೩. ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯ ದ್ವಂದ್ವಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ: ಕಲೆಯ ರೂಪ (Form) ಮತ್ತು ವಸ್ತು (Content) ಗಳ ನಡುವಿನ ತಾತ್ವಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಹಾಗೂ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಜಾನಪದ ಆಚರಣೆಗಳು ಹೇಗೆ ಬೆರೆತಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವುದು. ೪. ಸಮಕಾಲೀನ ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಪಲ್ಲಟಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆ: ಆಧುನಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಅಳವಡಿಕೆ (ಉದಾ: ಪರಿಸರ ಪ್ರಜ್ಞೆ), ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಭಾವ (AI ಮತ್ತು ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ), ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಶಬ್ದ ಮಾಲಿನ್ಯದಿಂದ ಕಲಾವಿದರ ಮೇಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಶಾರೀರಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು (MIHL) ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಿ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು.</p> <h2>4. ಮುಖ್ಯ ವಿವೇಚನೆ</h2> <p>ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲೆಯ ಅಂತರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಯಾಗಿರದೆ, ಮಾನವನ ಸೌಂದರ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆ, ಭಕ್ತಿ, ತರ್ಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕತೆಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಜಾಲವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಭಾಗವು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವಿವಿಧ ಮಜಲುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.</p> <h3>4.1 ಜಾನಪದೀಯತೆ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯ ಮುಖಾಮುಖಿ</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ಜಾನಪದ ಕಲೆ (Folk Art) ಎಂದು ಸರಳವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸುವುದು ಜನಪ್ರಿಯ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ, ಭಾರತೀಯ ರಂಗಭೂಮಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧಕರು ಇದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೊಂದು ಶುದ್ಧ ಜಾನಪದ ಕಲೆಯೂ ಅಲ್ಲ, ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಲೆಯೂ (Classical Art) ಅಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ಇದು ಅರೆ-ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (Semi-classical) ಕಲೆ ಅಥವಾ ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯ ಅದ್ಭುತ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ.</p> <p>ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಪ್ರೌಢಿಮೆ: ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿರುವ ರಂಗಭೂಮಿಯ ಅನೇಕ ನಿಯಮಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ಹಾಸುಹೊಕ್ಕಾಗಿವೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಾಹಿತ್ಯವು (ಪ್ರಸಂಗ) ಕೇವಲ ಜನಪದರ ಬಾಯಿಯಿಂದ ಬಂದ ಸರಳ ಗೀತೆಗಳಲ್ಲ. ಅವು ವೃತ್ತ, ಕಂದ, ಷಟ್ಪದಿ, ದ್ವಿಪದಿ, ಚೂರ್ಣಿಕೆ, ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಶ್ಲೋಕಗಳಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೌಢ ಛಂದಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾವ್ಯಗಳು. ಇಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಛಂದೋಬದ್ಧ ರಚನೆಗಳು ಶುದ್ಧ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ರಂಗಮಂಟಪದ ನಿಯಮಗಳು, ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿಯ ಪೂರ್ವ ರಂಗ (ಸಭಾಲಕ್ಷಣ), ಮತ್ತು ಚತುರ್ವಿಧ ಅಭಿನಯಗಳ (ಆಂಗಿಕ-ದೇಹದ ಚಲನೆ, ವಾಚಿಕ-ಮಾತು, ಆಹಾರ್ಯ-ವೇಷಭೂಷಣ, ಸಾತ್ವಿಕ-ಭಾವಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿ) ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಬಳಕೆಯು ಇದರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ನೃತ್ಯವು ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಚಾರಿ ಮತ್ತು ಮಂಡಲ ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೋಲುವ ಅನೇಕ ನೃತ್ಯಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಮುದ್ಯತಾ ಮತ್ತು ಡಾ. ಕೆ. ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಚತುರ್ವಿಧ ಅಭಿನಯಗಳಲ್ಲಿ ಭರತನ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದು, ಈ ಕಲೆಯ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ದೈವಿಕ ಪಾತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದೆ.</p> <p>ದ್ವಿಮುಖ ಚಲನೆ (Dual Nature) ಮತ್ತು ಸೂಪರ್-ಆರ್ಟ್ (Super-Art) ಪರಿಕಲ್ಪನೆ: ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದಾಗ, ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬೆಳಕು ಹೇಗೆ ಕಣ ಮತ್ತು ಅಲೆ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು (Wave-particle duality) ಹೊಂದಿದೆಯೋ, ಅದೇ ರೀತಿ ಯಕ್ಷಗಾನವು ದ್ವಂದ್ವ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. </p> <p>೧. ದೃಶ್ಯ-ಶ್ರವ್ಯ ಸಮನ್ವಯ (ಆಟ/ಬಯಲಾಟ): ಇದು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಂಗ ಸಜ್ಜಿಕೆ, ವೇಷಭೂಷಣ, ಕುಣಿತ, ಮತ್ತು ಅಭಿನಯಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದರ್ಶನ. ಇದು ಇಡೀ ಸಮಾಜವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಜಾನಪದ ಆಚರಣೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. </p> <p>೨. ಬೌದ್ಧಿಕ ಆಯಾಮ (ಬೈಠಕ್/ತಾಳಮದ್ದಲೆ): ಇದು ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಳಚಿಟ್ಟು, ಕೇವಲ ಶ್ರವ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ (ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಗಾರಿಕೆ) ನಡೆಯುವ ಬೌದ್ಧಿಕ ಪ್ರವಚನ. ಇಲ್ಲಿ ನಟನು ತನ್ನ ದೈಹಿಕ ಅಭಿನಯದ ಹಂಗಿಲ್ಲದೆ, ಕೇವಲ ತನ್ನ ತಾರ್ಕಿಕ ವಾದ-ವಿವಾದಗಳ ಮೂಲಕ ಪುರಾಣದ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಜೀವ ತುಂಬುತ್ತಾನೆ. ಕಲೆಯೊಂದು ತನ್ನ ದೃಶ್ಯಾವರಣವನ್ನು ಕಳಚಿಕೊಂಡೂ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ತಾಳಮದ್ದಲೆ ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಈ ತಾಳಮದ್ದಲೆಗೆ ನೃತ್ಯ-ವೇಷಭೂಷಣದ ಹಂಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅಲ್ಲಿ ಕುಳಿತ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಅರ್ಥಧಾರಿಯೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಾತ್ರದ ವೇಷವನ್ನೇ ಧರಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎನ್ನುವುದು ಇದರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.</p> <p>ಗೀತಂ (ಸಂಗೀತ), ವಾದ್ಯಂ (ನುಡಿಸಾಣಿಕೆ), ನೃತ್ಯಂ (ಕುಣಿತ) ಮತ್ತು ಚಿತ್ರ (ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ)—ಈ ನಾಲ್ಕೂ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೆರೆತಿರುವುದರಿಂದ ಯಕ್ಷಗಾನವನ್ನು "ಸೂಪರ್-ಆರ್ಟ್" (Super-art) ಅಥವಾ ಕಲೆಗಳ ಕಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮರ್ಥನೀಯವಾಗಿದೆ.</p> <h3>4.2 ಭಾಗವತಿಕೆ ಮತ್ತು ಹಿಮ್ಮೇಳ: ರಂಗಭೂಮಿಯ ನಾದಮಯ ಜೀವಾಳ</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನದ ಯಶಸ್ಸು ನಿಂತಿರುವುದು ಅದರ ಶಕ್ತಿಯುತವಾದ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಮೇಲೆ. ಹಿಮ್ಮೇಳವು ಕೇವಲ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ ಒದಗಿಸುವ ವಾದ್ಯವೃಂದವಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಇಡೀ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ, ಪಾತ್ರಗಳ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಕಥಾನಕವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ಜೀವನಾಡಿಯಾಗಿದೆ. ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಗಳು: ಭಾಗವತ (ಮುಖ್ಯ ಗಾಯಕ), ಮದ್ದಲೆ, ಚಂಡೆ, ಶ್ರುತಿ (ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅಥವಾ ಶ್ರುತಿ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ) ಮತ್ತು ಚಕ್ರತಾಳ (ಜಾಗಟೆ).</p> <p>ಭಾಗವತಿಕೆ: ಸೂತ್ರಧಾರನ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಭಾಗವತನು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸೂತ್ರಧಾರ. ಆತ ಕೇವಲ ಗಾಯಕನಲ್ಲ, ಇಡೀ ನಾಟಕದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ನಿರ್ದೇಶಕ. ರಂಗದ ಗತಿ, ನಟರ ಕುಣಿತದ ಲಯ, ದೃಶ್ಯಗಳ ಬದಲಾವಣೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಸಂಗದ (ಕಥೆಯ) ಮುನ್ನಡೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಭಾಗವತನ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಪಾತ್ರಧಾರಿ (ಅದೆಷ್ಟೇ ಹಿರಿಯ ಕಲಾವಿದನಾಗಿದ್ದರೂ) ರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮುನ್ನ ಭಾಗವತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಮಾಡುವ ನಮಸ್ಕಾರವಲ್ಲ, ಆ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಗೌರವ. ಭಾಗವತನ ಸ್ಥಾನದ ಘನತೆ ಅಥವಾ ಶಿಸ್ತು ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ರಂಗತಂತ್ರವೇ ಕುಸಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದು ಇದರ ಹಿಂದಿರುವ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಒಳನೋಟ.</p> <p>ಯಕ್ಷಗಾನಿ ಸಂಗೀತ: ರಾಗ ಮತ್ತು ಮಟ್ಟುಗಳ ಅನುಸಂಧಾನ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಸಂಗೀತವು ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತಗಳೆರಡರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಯಕ್ಷಗಾನಿ ಸಂಗೀತ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಮಟ್ಟು (ಧಾಟಿ ಅಥವಾ Tune) ಮತ್ತು ತಾಳಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.</p> <p>ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಗಾಯಕನಿಗೆ ರಾಗವನ್ನು ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವ (ಆಲಾಪನೆ ಮಾಡುವ) ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭಾಗವತನಿಗೆ ಆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆತ ಕಥೆಯ ಸಂದರ್ಭ, ಪಾತ್ರದ ಭಾವ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಲಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರಾಗವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಕೋಪ, ಶೌರ್ಯ, ಕರುಣಾ, ಶೃಂಗಾರ—ಹೀಗೆ ನವರಸಗಳನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಸಲು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ರಾಗಗಳ (ಉದಾ: ಭೈರವಿ, ಕಲ್ಯಾಣಿ, ಮುಖಾರಿ, ಕಾಂಭೋಜ) ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ರೌದ್ರ ರಸವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ರಾಕ್ಷಸನ ರಂಗಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ನಾದಗತಿಗೂ, ಶೃಂಗಾರ ರಸದ ನಾಯಕನ ಪ್ರವೇಶದ ನಾದಗತಿಗೂ ಅಜಗಜಾಂತರ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ.</p> <p>ತಾಳ ಮತ್ತು ಲಯದ ಗಣಿತ: ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವುದು ಹಿಮ್ಮೇಳದ ತಾಳ-ಮದ್ದಲೆಯ ಪೆಟ್ಟುಗಳಿಂದ. ಯಕ್ಷಗಾನವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಏಳು ತಾಳಗಳನ್ನು (ಆದಿತಾಳ, ಏಕತಾಳ, ರೂಪಕತಾಳ, ಝಂಪೆ, ತ್ರಿವುಡೆ, ಅಷ್ಟತಾಳ, ಚೌತಾಳ) ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಕೋರೆ (ತಿತ್ತಿತ್ತೈ) ಯಂತಹ ವಿಶಿಷ್ಟ ತಾಳಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ತಾಳಗಳ ಸಂರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಜಾನಪದ ಮೂಲದ (ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ, ಕೋಲಾಟ) ಪೆಟ್ಟುಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯಗೊಂಡು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭಾಗವತನು ಒಂದೇ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾವದ ತೀವ್ರತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ತಾಳದಿಂದ ತಾಳಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುವ (ತಾಳಮಾಲಿಕೆ) ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಇದು ನೃತ್ಯದ ವೇಗವನ್ನು ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಯಿಸಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧಗೊಳಿಸುವ ತಂತ್ರವಾಗಿದೆ.</p> <p>ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಶೈಲಿಗಳ ತುಲನೆ (ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಬಡಗುತಿಟ್ಟು): ಯಕ್ಷಗಾನವು ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಶೈಲಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಶೈಲಿಗಳ ಹಿಮ್ಮೇಳ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣಗಳಲ್ಲಿ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ಇದನ್ನು ಕೆಳಗಿನ ಕೋಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ :</p> <div> <table> <tbody> <tr> <td> <p>ಲಕ್ಷಣ / ಆಯಾಮ</p> </td> <td> <p>ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು (Tenkutittu)</p> </td> <td> <p>ಬಡಗುತಿಟ್ಟು (Badagutittu)</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಭೌಗೋಳಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿ</p> </td> <td> <p>ಮಂಗಳೂರು, ಪುತ್ತೂರು, ಕಾಸರಗೋಡು, ಬಂಟ್ವಾಳ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ</p> </td> <td> <p>ಉಡುಪಿ, ಕುಂದಾಪುರ, ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ, ಮಲೆನಾಡು ಭಾಗಗಳು</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಭಾವ</p> </td> <td> <p>ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಭಾವ ದಟ್ಟವಾಗಿದೆ</p> </td> <td> <p>ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಒಲವು ಮತ್ತು ಛಾಯೆ ಹೆಚ್ಚು</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಚರ್ಮವಾದ್ಯಗಳು</p> </td> <td> <p>ನಾದಮಯ ಮದ್ದಲೆ, ಭಿನ್ನವಾದ ಧ್ವನಿಯ ತೆಂಕು ಚಂಡೆ</p> </td> <td> <p>ಗತ್ತುಬದ್ಧ ಮದ್ದಲೆ, ವಿಶಿಷ್ಟ ಕರ್ಕಶ/ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ಬಡಗು ಚಂಡೆ</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ನೃತ್ಯದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ</p> </td> <td> <p>ಧಿಂಗಿಣ (ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿ ಜಿಗಿಯುವುದು), ಭರತನಾಟ್ಯದ ಛಾಯೆ</p> </td> <td> <p>ಮಂಡಿ ಕುಣಿತ (Janu Bhramari) ಮತ್ತು ವೇಗದ ಗಿರಕಿಗಳು</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ವೇಷಭೂಷಣ (ಕಿರೀಟ)</p> </td> <td> <p>ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಕಡೆಸರ, ಮುಂಡಾಸು, ರಾಕ್ಷಸರ ವೇಷ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನ</p> </td> <td> <p>ಪಗಡೆ, ಗೊಂಡೆ, ತ್ರಿಕೋನಾಕಾರದ ಎತ್ತರದ ಕಿರೀಟಗಳು</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ರಂಗದ ಆವರಣ</p> </td> <td> <p>ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಆರಾಧನಾ ಭಾವಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು</p> </td> <td> <p>ನಾಟಕೀಯತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನದ ವೇಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು</p> </td> </tr> </tbody> </table> </div> <h3>4.3 ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ: ಆಹಾರ್‌ಯ ಅಭಿನಯದ ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ (Semiotics)</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಅದರ ಕಣ್ಣುಕೋರೈಸುವ ವೇಷಭೂಷಣಗಳು. ಕಲೆಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಆಹಾರ್ಯ ಅಭಿನಯ (Costume/Make-up Acting) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ದೇವತೆ, ಗಂಧರ್ವ ಅಥವಾ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನಾಗಿ ಕ್ಷಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಮಾಯೆ ಅಡಗಿರುವುದು ರಂಗದ ಹಿಂದಿನ ಚೌಕಿಯಲ್ಲಿ (ಗ್ರೀನ್ ರೂಂ). ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರಸಾಧನವು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ, ಅದು ಪಾತ್ರದ ಆಂತರಿಕ ಗುಣಗಳನ್ನು (ಸಾತ್ವಿಕ, ರಾಜಸಿಕ, ತಾಮಸಿಕ) ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ದಾಟಿಸುವ ಪ್ರಬಲ ದೃಶ್ಯ ಸಂವಹನ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ.</p> <p>ಕಚ್ಚಾವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ತಂತ್ರ: ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಿರೀಟ (ಪಗಡೆ), ಭುಜಕೀರ್ತಿ, ಎದೆಹಾರಗಳನ್ನು ಹಗುರವಾದ ಮರದಿಂದ (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬೆಂಡಿನ ಮರ) ಕೆತ್ತಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು ಅಂಟಿಸಿ, ಗಾಜಿನ ಕನ್ನಡಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣದ ಹರಳುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೃತಕ ಆಭರಣಗಳ ಬದಲು, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಸುವಾಸನೆಯುಳ್ಳ ನೈಜ ಕೇದಗೆ ಹೂವಿನ ಎಸಳುಗಳನ್ನು ಪೋಣಿಸಿ ತಲೆಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಕೇದಗೆ ಮುಂಡಾಲೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಕಲೆಯ ನಡುವಿನ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.</p> <p>ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಯ ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ (Psychology of Colors): ಬಣ್ಣಗಳ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟು) ಸಂಪ್ರದಾಯವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾತ್ರಗಳ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ವರ್ಣಸಂಯೋಜನೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ :</p> <ul> <li> <p>ರಾಜಬಣ್ಣ - ಶ್ರೀರಾಮ, ಕೃಷ್ಣ, ಅರ್ಜುನ, ಧರ್ಮರಾಯನಂತಹ ಸಾತ್ವಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಸಿಕ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ ನಾಯಕ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ಮೃದು ವರ್ಣ ವಿನ್ಯಾಸ. ಇಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಗಳ ಹದವಾದ ಮಿಶ್ರಣವಿದ್ದು, ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸೌಮ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷ್ಣನಂತಹ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಕಿರೀಟ ಮತ್ತು ನವಿಲುಗರಿಯ ಅಲಂಕಾರವಿರುತ್ತದೆ.</p> </li> <li> <p>ಕಾಟ್‌ಬಣ್ಣ / ಬಣ್ಣದ ವೇಷ - ರಾವಣ, ಮಹಿಷಾಸುರ, ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ, ಕುಂಭಕರ್ಣನಂತಹ ತಾಮಸಿಕ, ಉಗ್ರ, ಕ್ರೂರ ರಾಕ್ಷಸ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ವಿನ್ಯಾಸ. ಮುಖಕ್ಕೆ ಕಪ್ಪು, ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣಗಳ ಗಾಡತೆ (Contrast) ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪಾತ್ರಗಳ ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿ ಅಕ್ಕಿಹಿಟ್ಟು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದಿಂದ ಬಿಡಿಸುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ, ಮುಳ್ಳುಗಳಂತಹ ಚುಟ್ಟಿ (ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಬಿಳಿ ಚುಕ್ಕೆಗಳ ಸಾಲು) ಪಾತ್ರದ ಭಯಾನಕತೆಯನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕೃತಕ ಹತ್ತಿಯ ಉಂಡೆಗಳನ್ನು ಮೂಗಿನ ಮೇಲೆ ಅಂಟಿಸಿಕೊಂಡು, ದೊಡ್ಡದಾದ ತಡ್ಪೆ ಕಿರೀಟ ಧರಿಸಿ ಬರುವ ರಾಕ್ಷಸ, ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಢವಢವ ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.</p> </li> <li> <p>ಸ್ತ್ರೀಬಣ್ಣ - ಸೀತೆ, ದ್ರೌಪದಿ, ಅಪ್ಸರೆಯರು ಅಥವಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸುವ ಮೃದುವಾದ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ಛಾಯೆಯ ವರ್ಣಿಕೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣಿನ ಹುಬ್ಬುಗಳಿಗೆ ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯನ್ನು, ತುಟಿಗಳಿಗೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ನಾಜೂಕಾಗಿ ಲೇಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.</p> </li> </ul> <p>ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾಧನದ ರಾಸಾಯನಿಕ ಪಲ್ಲಟ - ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ. ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕೇವಲ ಎಣ್ಣೆ ದೀಪಗಳ (ಕಾಜು ದೀಪ/ಮಶಾಲು) ಮಂದ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ಬಯಲಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಮಂದ ಮತ್ತು ಚಲಿಸುವ ಬೆಳಕಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು (ಅರದಾಳ, ಕಲ್ಲುಪುಡಿ, ಹೊನ್ನೆ ಎಣ್ಣೆಯ ಕಾಡಿಗೆ, ಸುಣ್ಣ) ದಪ್ಪವಾಗಿ ಹಚ್ಚಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ದೀಪದ ಬೆಳಕಿಗೆ ಕಿರೀಟದ ಕನ್ನಡಿಗಳು ಮಿನುಗುತ್ತಾ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ದೈವಿಕ ಕಳೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು.</p> <p>ಆದರೆ, ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ವಿದ್ಯುತ್ ದೀಪಗಳ (Halogen, LED, Focus lights) ಪ್ರಖರ ಬೆಳಕು ರಂಗವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಪಲ್ಲಟವಾಯಿತು. ಪ್ರಖರ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಹಳೆಯ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬಣ್ಣಗಳ ಕಾಂತಿ ಮಾಸತೊಡಗಿತು ಮತ್ತು ಕೃತಕವಾಗಿ ಕಾಣತೊಡಗಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ನೈಸರ್ಗಿಕ ವರ್ಣಗಳ ಜಾಗವನ್ನು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ (ರಾಸಾಯನಿಕ) ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಲಿಯೆಸ್ಟರ್ ಬಟ್ಟೆಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಿದವು. ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬದಲಾವಣೆಯು (ಬೆಳಕು) ಕೇವಲ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಬದಲಿಸಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಕಲೆಯ ಪ್ರಸಾಧನದ ಮೂಲದ್ರವ್ಯಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮೂರನೇ ಹಂತದ ಒಳನೋಟ. ಇದು ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕತೆಯ ನಡುವಿನ ಅನಿವಾರ್ಯ ಒಪ್ಪಂದವಾಗಿದೆ.</p> <h3>4.4 ರೂಪ ಮತ್ತು ವಸ್ತುವಿನ ಸಂಘರ್ಷ</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವಾಗೆಲ್ಲಾ ವಿಮರ್ಶಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗೊಂದಲ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ. "ಯಾವುದು ಪರಂಪರೆ? ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳನ್ನು (ವಸ್ತು) ಆಡುವುದೇ ಪರಂಪರೆಯೇ?" ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಏಳುತ್ತದೆ. ಡಾ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿಯವರ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ನಿಲುವು ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ರಂಗಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಂಗಗಳಿವೆ: ಒಂದು ರೂಪ (ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ವಿಧಾನ), ಇನ್ನೊಂದು ವಸ್ತು (ಕಥಾವಸ್ತು). ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪರಂಪರೆ ಅಡಗಿರುವುದು ಅದರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರತು ಕೇವಲ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಲ್ಲ.</p> <p>ಯಕ್ಷಗಾನವೆಂಬುದು ಒಂದು ಅವಾಸ್ತವಿಕ ರಂಗಪ್ರಕಾರ. ಅದಕ್ಕೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ವೇಷಭೂಷಣದ ವ್ಯಾಕರಣ, ಗಾನದ ಶೈಲಿ, ಕುಣಿತದ ಶಿಸ್ತು ಇದೆ. ಈ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ (ರೂಪದೊಳಗೆ) ಹೊಸ ವಿಷಯವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಂದರೆ ಅದು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೇನೂ ಚ್ಯುತಿ ತರುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಚುಟ್ಟಿ ಬಿಡಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸನು ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದು ವಾಸ್ತವ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಮಾತನಾಡದೆ, ಯಕ್ಷಗಾನದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲೇ ಆರ್ಭಟಿಸಿದರೆ ಆ ಅವಾಸ್ತವಿಕತೆಯೇ ಸೌಂದರ್ಯ. ಈ ರೂಪದ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಇಲ್ಲದೆ, ಪೈಜಾಮ ತೊಟ್ಟ ಹನುಮಂತ, ನೈಲಾನ್ ಬಟ್ಟೆ ತೊಟ್ಟ ನಾರದ, ಬಫೂನ್ ಹಾಸ್ಯಗಾರರ ಪ್ರವೇಶವಾದಾಗ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಮೂಲ ಚೌಕಟ್ಟು ಅಲುಗಾಡುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿಮರ್ಶೆಯ ಒತ್ತು ಕಲೆಯ ರೂಪ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮೇಲಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಜೋಶಿಯವರ ತಾರ್ಕಿಕ ವಾದ.</p> <h3>4.5 ಸಮಕಾಲೀನ ಪಲ್ಲಟಗಳು: ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಕಥಾವಸ್ತುಗಳು</h3> <p>ಯಾವುದೇ ಜೀವಂತ ಕಲೆಯು ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪಂದಿಸದಿದ್ದರೆ ಅದು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯದ ವಸ್ತುವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಅದ್ಭುತವಾದ ನಮ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಕೇವಲ ರಾಮಾಯಣ, ಮಹಾಭಾರತ, ಭಾಗವತದ ಕಥೆಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಇಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವ ಕಥಾವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡು ಒಂದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂವಹನ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿದೆ.</p> <p>ಸಮಕಾಲೀನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಜನಮಾನಸಕ್ಕೆ ಮುಟ್ಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಕೆಳಗಿನ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಇದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ:</p> <div> <table> <tbody> <tr> <td> <p>ಪ್ರಸಂಗದ ಹೆಸರು </p> </td> <td> <p>ರಚನೆಕಾರ / ಕರ್ತೃ</p> </td> <td> <p>ವಸ್ತು / ಆಶಯ </p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಮಾರಿಷಾ ಕಲ್ಯಾಣ</p> </td> <td> <p>ಅಮೃತ ಸೋಮೇಶ್ವರ</p> </td> <td> <p>ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಗಳ ಮಹತ್ವ </p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಸಾವಯವ ವಿಜಯ</p> </td> <td> <p>ಭಾಸ್ಕರ ರೈ ಕುಕ್ಕುವಳ್ಳಿ</p> </td> <td> <p>ರಾಸಾಯನಿಕ ಕೃಷಿಯ ದುಷ್ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಸಾವಯವ ಕೃಷಿಯ ಉತ್ತೇಜನ </p> </td> </tr> <tr> <td> <p>ಕಾಶ್ಮೀರ ಕಾಳಗ</p> </td> <td> <p>ವಳಕ್ಕುಂಜ ನರಸಿಂಹ ಭಟ್</p> </td> <td> <p>೧೯೬೬ರ ಇಂಡೋ-ಪಾಕ್ ಯುದ್ಧ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐಕ್ಯತೆ ಮತ್ತು ದೇಶಭಕ್</p> </td> </tr> </tbody> </table> </div> <p>ಸಾವಯವ ವಿಜಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ, ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಕೀಟನಾಶಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳನ್ನು ಒಂದು ರಾಕ್ಷಸನ ಪಾತ್ರವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿ, ಸಾವಯವ ಕುಮಾರನೆಂಬ ನಾಯಕನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಾವಯವ ಕೃಷಿಯ ಸಂದೇಶ ಸಾರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪದ್ಮನಾಭ ಕೆ. ವಿ. ಮತ್ತು ಸತೀಶ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನವು ಮಾರಿಷಾ ಕಲ್ಯಾಣ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಯಕ್ಷಗಾನವು ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂವಹನ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದೆ. ಇದು ಯಕ್ಷಗಾನದ ರೂಪವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹೊಸ ವಸ್ತುವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಜ್ವಲಂತ ನಿದರ್ಶನ. ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಚೌಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಕಲೆಯು ಸಾಕ್ಷರತೆ, ಕುಟುಂಬ ಕಲ್ಯಾಣ, ಮಹಿಳಾ ಸಬಲೀಕರಣ, ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಮೂಡಿಸುವ ಬೀದಿ ನಾಟಕದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಇಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಹಂತದ ಒಳನೋಟ.</p> <h3>4.6 ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯ (AI) ಅಳವಡಿಕೆ</h3> <p>ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಗಡಿಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಲ್ಯಾಬ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ. ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (Deep Learning) ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಷನ್ (Computer Vision) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇಷಭೂಷಣಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿವೆ.</p> <p>ಅನಂತ ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಜೀವ್ ಕುಲಕರ್ಣಿ (೨೦೨೪) ಅವರ ಸಂಶೋಧನಾ ತಂಡವು ಯಕ್ಷಗಾನದ ಕಿರೀಟಗಳ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲು YOLO v5 (You Only Look Once) ಮತ್ತು Three-Tier CNN (Convolutional Neural Network) ಆಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದಾರೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೆಂಕುತಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ) ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಧರಿಸುವ ಕಿರೀಟದ (ಉದಾ: ಕೇಸರಿತಟ್ಟಿ, ಕೋಲು ಕಿರೀಟ, ಪಕ್ಡಿ) ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ಆ ಪಾತ್ರದ ಸ್ವರೂಪ (Shaiva or Vaishnava) ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ AI ಮಾಡೆಲ್, ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಆ ಪಾತ್ರ ಯಾವ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ಶೇ. ೮೫ ರಿಂದ ೯೬ ರಷ್ಟು ನಿಖರತೆಯೊಂದಿಗೆ (Accuracy) ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಕಲೆಯ ಡಿಜಿಟಲ್ ಆರ್ಕೈವಿಂಗ್ (Digital Archiving) ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಕಲೆಯ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಒಂದು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ.</p> <h3>6.7 ವೃತ್ತಿಜನ್ಯ ಶ್ರವಣ ದೋಷ - ಕಲಾ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಭೌತಿಕ ಬೆಲೆ</h3> <p>ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾಗಿದ್ದ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾದ ವೈದ್ಯಕೀಯ (Audiological) ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದರೆ ಕಲಾವಿದರ ಶ್ರವಣ ದೋಷ. ಯಕ್ಷಗಾನದ ಪ್ರದರ್ಶನವು ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ (೮-೧೦ ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ) ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಕಲಾವಿದರು (ಭಾಗವತರು, ಚಂಡೆ ಮತ್ತು ಮದ್ದಲೆ ವಾದಕರು) ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಶಬ್ದ ತರಂಗಗಳ (High decibel) ಮಧ್ಯೆ ಕುಳಿತಿರುತ್ತಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಆಧುನಿಕ ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳ (Amplifiers) ವಿಪರೀತ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಶಬ್ದದ ತೀವ್ರತೆ ಮಿತಿಮೀರಿದೆ. ಡಾ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿಯವರು ಹೇಳುವಂತೆ "ಯಕ್ಷಗಾನವು ಧ್ವನಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದ ಗದ್ದಲದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಜಾರುತ್ತಿದೆ" ಎನ್ನುವುದು ಅಕ್ಷರಶಃ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.</p> <p>೯೬ ರಿಂದ ೧೩೯ ಯಕ್ಷಗಾನ ಕಲಾವಿದರ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಿದ ವಿವಿಧ ಅಡ್ಡ-ವಿಭಾಗೀಯ (Cross-sectional) ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಆಘಾತಕಾರಿ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿವೆ :</p> <ul> <li> <p>ಆಡಿಯೋಮೆಟ್ರಿ (Audiometry) ಫಲಿತಾಂಶ: ಹೆಚ್ಚಿನ ಆವರ್ತನದ ಆಡಿಯೋಮೆಟ್ರಿ (HFA) ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ, ೧೦ kHz, ೧೨.೫ kHz, ಮತ್ತು ೧೬ kHz ಆವರ್ತನಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರ ಕಿವಿಗಳು ಶೂನ್ಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ (No response) ತೋರಿಸಿವೆ. ಅಂದರೆ ಆ ಮಟ್ಟದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವರು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.</p> </li> <li> <p>ಕರ್ಣಶಂಖದ ಹಾನಿ (Cochlear Damage): TEOAE (Transient Evoked Otoacoustic Emission) ಪರೀಕ್ಷೆಯು ಎಡ ಮತ್ತು ಬಲ ಎರಡೂ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ (Bilateral) ೩ ಮತ್ತು ೪ kHz ಆವರ್ತನಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಹಾನಿಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದೆ.</p> </li> <li> <p>ಜಾಗೃತಿಯ ಕೊರತೆ (KAP Analysis): ಕಳವಳಕಾರಿ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಶೇ. ೬೩.೩ ರಷ್ಟು ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಈ ಶಬ್ದ-ಪ್ರೇರಿತ ಶ್ರವಣ ದೋಷದ ಬಗ್ಗೆ ಯಾವುದೇ ಜ್ಞಾನ (Knowledge) ಇಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಶೇ. ೬೩.೭ ರಷ್ಟು ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಶ್ರವಣ ರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಧೋರಣೆ (Negative Attitude) ಇದೆ. ವೃತ್ತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಬದುಕಿನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯು, ಈ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ.</p> </li> </ul> <p>ಒಳನೋಟ (Insight): ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸುವ ಭರದಲ್ಲಿ, ಆ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಕಲಾವಿದರ ಶಾರೀರಿಕ ಆರೋಗ್ಯವು ಬಲಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ವಾಸ್ತವದ ದುರಂತ ಮುಖ. ಸೌಂಡ್‌-ಪ್ರೂಫ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಕೌಸ್ಟಿಕ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ (Acoustic Engineering) ಮೂಲಕ ವೇದಿಕೆಯ ಶಬ್ದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮರುರೂಪಿಸುವುದು ಇಂದಿನ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ.</p> <h3>4.8 ಲಿಂಗ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ (Gender Inclusivity) ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆ</h3> <p>ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕಠಿಣ ದೈಹಿಕ ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪುರುಷ ಪ್ರಧಾನ ಕಲೆಯಾಗಿತ್ತು. ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನೂ (ಸೀತೆ, ದ್ರೌಪದಿ) ಪುರುಷರೇ ಅತ್ಯಂತ ಲಾವಣ್ಯದಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಬದಲಾದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಶಿವರಾಮ ಕಾರಂತರಂತಹವರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮಹಿಳೆಯರೂ ಯಕ್ಷಗಾನ ರಂಗ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಇಂದು ಮಾಲತಿ ವೆಂಕಟೇಶ್ ರಾವ್, ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಯತೀಶ್ ರೈ ಮುಂತಾದ ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದರು ಯಕ್ಷಗಾನದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಛಾಪು ಮೂಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಿಳಾ ಮೇಳಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆಯು ಕಲೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಕಲೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ (Democratic) ಮತ್ತು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ (Inclusive) ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನದಂತಹ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದ (Gender dynamics) ಕುರಿತಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು, ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದರ ನಡುವಿನ ಅವಕಾಶಗಳ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿವೆ. ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಈ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರಗಳು ಕಲೆಯ ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿವೆ.</p> <h2>ಉಪಸಂಹಾರ (Conclusion)</h2> <p>ಯಕ್ಷಗಾನವು ಕೇವಲ ಬಣ್ಣದ ವೇಷಗಳ ಕುಣಿತ ಅಥವಾ ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳ ನಾಟಕವಲ್ಲ; ಅದು ಕರಾವಳಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ನಂಬಿಕೆ, ದಾರ್ಶನಿಕತೆ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಜೀವಂತ ಪ್ರತಿರೂಪ. ಭಾಷೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಗಣಿತಬದ್ಧ ಲಯ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರಾಗಗಳು, ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಲೆಯಂತಹ ವರ್ಣಿಕೆಗಳು ಯಕ್ಷಗಾನದ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕರಗಿ ಒಂದೇ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ, ಕರಾವಳಿಯ ಈ ಕಲೆಯನ್ನು ದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶ್ರವ್ಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಮ್ಮಿಲನವಾದ "ಸೂಪರ್-ಆರ್ಟ್" (Super-art) ಎಂದು ಕರೆಯುವುದು ಸಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ.</p> <p>ಸಮಗ್ರ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಮಾನಗಳು (Conclusions) ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ:</p> <p>೧. ಹಿಮ್ಮೇಳದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ: ಹಿಮ್ಮೇಳವು ಕೇವಲ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯವಲ್ಲ, ಅದು ಭಾಗವತನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಯಕ್ಷಗಾನದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಮಿದುಳಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಯಕ್ಷಗಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯತೆಯನ್ನು ಅನ್ಯ ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿಗಳ ಅಬ್ಬರದಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ.</p> <p>೨. ಆಹಾರ್ಯದ ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ: ವೇಷಭೂಷಣ ಮತ್ತು ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಗಳು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಿಕವಲ್ಲ; ಅವು ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಮೂಲಕ ಪಾತ್ರದ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುವ ಸಂಜ್ಞಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (Semiotic) ಸಾಧನಗಳು. ಆಧುನಿಕ ಕೃತಕ ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಅತಿ-ಪ್ರಖರ ವಿದ್ಯುತ್ ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಕಲೆಯ ಮೂಲ ದೈವಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಬಾಧಿಸದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಪ್ರದರ್ಶಕರು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಬ್ಬರ ಮೇಲೂ ಇದೆ.</p> <p>೩. ರೂಪ ಮತ್ತು ವಸ್ತುವಿನ ಸಮತೋಲನ: ಕಥಾವಸ್ತುಗಳ (Themes) ಆಯ್ಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಶೀಲತೆ ಇರಬೇಕು; ಆದರೆ ಕಲೆಯ ರೂಪವನ್ನು (Form - ಯಕ್ಷಗಾನದ ಹೆಜ್ಜೆ, ಕುಣಿತ, ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಸಂಗ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಛಂದಸ್ಸು) ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ವಿರೂಪಗೊಳಿಸಬಾರದು ಎನ್ನುವ ಪರಂಪರಾವಾದಿಗಳ (ಉದಾ: ಡಾ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿ) ಕಾಳಜಿ ಅತ್ಯಂತ ತಾರ್ಕಿಕ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥನೀಯವಾಗಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನವು ಆಧುನಿಕ ಪರಿಸರ ಜಾಗೃತಿಯಂತಹ (ಮಾರಿಷಾ ಕಲ್ಯಾಣ) ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಚೌಕಟ್ಟಿಗೆ ಧಕ್ಕೆಯಾಗದಂತೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದು ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ.</p> <p>೪. ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶದ ಅಗತ್ಯ: ಕೃತಕ ಧ್ವನಿವರ್ಧಕಗಳ ಅಬ್ಬರದಿಂದ ಹಿಮ್ಮೇಳ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರುವ ವೃತ್ತಿಜನ್ಯ ಶ್ರವಣ ದೋಷದ (MIHL) ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಜಾಗೃತಿ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ನೆರವು ಒದಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ತಕ್ಷಣವೇ ರೂಪಿತವಾಗಬೇಕಿದೆ. ಕಲೆಯ ಉಳಿವಿನ ಜೊತೆಗೆ ಕಲಾವಿದನ ಭೌತಿಕ ಉಳಿವು ಕೂಡ ಅಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯ. ಜೊತೆಗೆ, AI ಮತ್ತು ಡೀಪ್ ಲರ್ನಿಂಗ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಯಕ್ಷಗಾನದ ಅಪಾರ ಜ್ಞಾನಭಂಡಾರವನ್ನು ಡಿಜಿಟಲೀಕರಣಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಮುಂದುವರಿಯಬೇಕು.</p> <p>ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ತನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಕಡಿದುಕೊಳ್ಳದೆ, ಜಾನಪದೀಯತೆಯ ಜೀವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಕಾಲಮಾನದ ಹೊಸ ಸವಾಲುಗಳಿಗೆ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಯಕ್ಷಗಾನವು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ನದಿಯಂತೆ ಸದಾ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಯನ್ನು ಮೀರಿ, ಮನುಷ್ಯನ ಆಂತರಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ರಂಗದ ಮೇಲಿಂದ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ದಾಟಿಸುವ ಈ ಅಪ್ರತಿಮ ಕಲೆಗೆ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋದ (UNESCO) ಅಮೂರ್ತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ (Intangible Cultural Heritage) ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರಕಿಸುವ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ತ್ವರಿತಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಾರಗೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ. ಈ ಹಿಂದೆ ಡಾ. ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ ಜೋಶಿ ಮತ್ತು ಕೆರೆಮನೆ ಶಿವಾನಂದ ಹೆಗಡೆಯವರಂತಹ ಹಿರಿಯರು ಯಕ್ಷಗಾನಕ್ಕೆ ಯುನೆಸ್ಕೋ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರಕಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿದ್ದರೂ, ಕೇವಲ ೧೦ ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಈ ಕಲೆಯ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವ ಸವಾಲಿನಿಂದಾಗಿ ಆ ಪ್ರಯತ್ನ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಡೆಯಬೇಕಿದೆ. ಯಕ್ಷಗಾನ ಪರಂಪರೆಯು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕಲೆಯ ಉಳಿವಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಇಡೀ ಕರಾವಳಿ ಜನಾಂಗವೊಂದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಸ್ಮಿತೆಯ (Cultural Identity) ಉಳಿವಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿದೆ.</p> <p>ಗ್ರಂಥ ಋಣ: </p> <ol> <li> <p>ಕಾರಂತ, ಕೆ. ಶಿವರಾಮ. (1957). ಯಕ್ಷಗಾನ ಬಯಲಾಟ. ಹರ್ಷ ಪಬ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್, ಪುತ್ತೂರು. (ಪರಿಷ್ಕೃತ ಆವೃತ್ತಿಗಳು 1963, 1975).</p> </li> <li> <p>ಜೋಷಿ, ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ. (1986). ಕೇದಗೆ (ಯಕ್ಷಗಾನ ಸೌಂದರ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ ಮತ್ತು ರಚನೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಬಂಧಗಳು).</p> </li> <li> <p>ಜೋಷಿ, ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ. (1993). ಪ್ರಸ್ತುತ (ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಸ್ತುತತೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಬಂಧಗಳು).</p> </li> <li> <p>ಜೋಷಿ, ಎಂ. ಪ್ರಭಾಕರ. (1994). ಯಕ್ಷಗಾನ ಪದಕೋಶ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಜಾನಪದ ರಂಗಕಲೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ, ಉಡುಪಿ.</p> </li> <li> <p>Ashton, M. B. (1972). Yakshagana Badagatittu Bayalata: A South Indian dance drama [Doctoral dissertation, Michigan State University].</p> </li> <li> <p>Bapat, G. R. (1998). Semiotics of Yakshagana. Regional Resources Centre for Folk Performing Arts.</p> </li> <li> <p>Bhat, S. K., et al. (2024). A scientific view and analysis of theatre art Yakshagana. International Journal of Visual and Performing Arts.</p> </li> <li> <p>Knowledge, attitude, and practice (KAP) regarding music-induced hearing loss (MIHL) among Yakshagana artists. (2024). Medical Audiology Studies / PMC Data.</p> </li> <li> <p>Murthy, A., & Kulkarni, S. (2024). Crown-centric disguise classification in Yakshagana imagery using deep learning techniques. Migration Letters.</p> </li> <li> <p>Ryzhakova, S. (2018). A folkloristic and anthropological approach to the study of ritual and performance in India: Cases of Daiva-nyama (Bhoota-kolam) and Yakshagana.</p> </li> <li> <p>Sahapedia. (n.d.). Archives on Yakshagana - The performance (Costumes, make-up, and aesthetics).</p> </li> <li> <p>Venkataramana, P. K., & Kumar, S. (2019). Modern themes in Yakshagana: Experimentation and relevance. International Journal of Research and Analytical Reviews (IJRAR).</p> </li> </ol> |
| title | ಯಕ್ಷಗಾನದ ಭಾಗವತಿಕೆ, ಹಿಮ್ಮೇಳ ಮತ್ತು ವೇಷಭೂಷಣ ಪರಂಪರೆ - ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನ |
| topic | ಯಕ್ಷಗಾನ, ಭಾಗವತಿಕೆ, ಹಿಮ್ಮೇಳ, ವೇಷಭೂಷಣ, ಜಾನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಮುಖವರ್ಣಿಕೆ, ತಾಳಮದ್ದಲೆ, ಆಹಾರ್ಯ ಅಭಿನಯ, ಸಾಂಕೇತಿಕತೆ, ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಶ್ರವಣ ದೋಷ. |
| url | https://doi.org/10.5281/zenodo.20156185 |